वायु पुराण

५९२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०५७श्लो०७०-९१ (यज्ञवर्णनम्)

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः। मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः संप्रकीर्तिताः॥ ७० रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम्। चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम्॥ ७१ विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै॥ ७२ (*भूतभव्यानि यानीह वर्तमानानि यानि च। त्रेतायुगादिकेष्वेव जायन्ते चक्रवर्तिनः॥ ७३ भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम्।) अद्भुतानि च चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्॥ ७४ अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते वै नृपैः समम्। अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च॥ ७५ ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च। अनेन तपसा चैव ऋषीनभिभवन्ति च॥ बलेन तपसा चैव देवदानवमानुषान्॥ ७६ लक्षणैश्चापि जायन्ते शरीरस्थैर्मानुषैः। केशस्थिता ललाटोर्णा जिह्वा चाऽस्यप्रमार्जनी। ताम्रप्रभोष्ठदन्तोष्ठाः श्रीवत्साथोर्ध्वरोमशाः॥ ७७ आजानुबाहवश्चैव जालहस्ता वृषाङ्गिताः। न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धाः सुमेहनाः॥ गजेन्द्रगतयश्चैव महाहनव एव च॥ ७८ पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मौ तु हस्तयोः। पञ्चाशीतिसहस्राणि ते भवन्त्यजरा नृपाः॥ ७९ असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्तिनाम्। अन्तरिक्षे समुद्रे च पाताले पर्वतेषु च॥ ८० इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते। तदा प्रवर्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः॥ ८१ मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्तते। हृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा ह्यरोगः पूर्णमानसाः॥ ८२ एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौ स्मृतः। त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः॥ ८३ पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु। एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंधौ निबोधत॥ ८४ त्रेतायुगस्वभावस्तु संध्यापादेन वर्तते। संध्यायां वै स्वभावस्तु युगपादेन तिष्ठति॥ ८५

शांशपायन उवाच--

कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यऽसीत्प्रवर्तनम्। पूर्वे स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तद्ब्रवीहि मे॥ ८६ अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृतयुगेन वै। कलारूपायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा॥ वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च वै पुनः॥ ८७ संभारांस्तांश्च संभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः। एतच्छ्रुत्वाऽब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायन॥ ८८ यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्याऽसीत्प्रवर्तनम्। ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने॥ प्रतिष्ठितायां वार्तायां गृहाश्रमपुरेषु च॥ ८९ वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांश्च संहिताम्। मन्त्रान्संयोजयित्वाऽथ इहामुत्रेषु कर्मसु॥ ९० तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्तदा। देवतैः सहितः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतम्॥ ९१

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ग. पुस्तके नास्ति।