वायु पुराण

२३६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०६५श्लो०१२२-१४६] ( प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् )

ततः प्रवृत्तो दक्षस्तु प्रजाः स्रष्टुं चतुर्विधाः । जरायुजाण्डजाश्चैव उद्भिज्ञाः स्वेदजास्तथा ॥ १२२ दश वर्षसहस्राणि तप्त्वा घोरं महत्तपः । संभावितो योगबलैरणिमाद्यैर्विशेषतः ॥ १२३ आत्मानं व्यभजच्छ्रीमान्मनुष्योरगराक्षसान् । * देवासुरसगन्धर्वान्दिव्यसंहननप्रजान् ॥ ईश्वरानात्मनस्तुल्यान्रूपद्रविणतेजसा ॥ १२४ तथैवान्यानि मुदितो गतिमन्ति ध्रुवाणि च । मानसान्येव भूतानि सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ १२५ ऋषीन्देवान्सगन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् । यक्षभूतपिशाचांश्च वयःपशुमृगांस्तथा ॥ १२६ यदाऽस्य मनसा सृष्टा न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता ॥ १२७ मैथुनेन च भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असिक्नीं चावहत्पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः ॥ १२८ सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोकधारिणीम् । यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १२९ अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसे प्रति । दक्षस्योद्वहतो भार्यामसिक्रीं वैरिणीं पराम् ॥ १३० रूपाणां नियुतं दक्षः सर्पिणां साभिमानिनाम् । नदीगिरिषु सर्पन्तः पृष्ठतोऽनुययौ प्रभुः ॥ १३१ तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः । प्रथमाऽत्र द्वितीया तु दक्षस्येह प्रजापतेः ॥ १३२ तथाऽगच्छद्यथाकालं रूपानां नियुते तु सः । असिक्नीं वैरिणीं यत्र दक्षः प्राचेतसोऽवहत ॥१३३ अथ पुत्रसहस्रं स वैरिण्याममितौजसा । असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः प्रभुः ॥ १३४ तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्धयिषून्प्रजाः । देवर्षिः प्रियसम्वादो नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥ नाशाय वचनं तेषां शापायैवाऽऽत्मनोऽब्रवीत् ॥ १३५ यः स वै प्रोच्यते विप्रः कश्यपस्येति क्षत्रिभः । दक्षशापभयाद्धीतो ब्रह्मर्षिस्तेन कर्मणा ॥ १३६ यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत । मानसः कश्यपस्येह दक्षशापभयात्पुनः ॥ १३७ तस्मात्स कश्यपस्याथ द्वितीयं मानसोऽभवत् । स हि पूर्वसमुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः ॥ १३८ येन दक्षस्य पुत्रास्ते हर्यश्वा इति विश्रुताः । निन्दार्थं नाशिताः सर्वे विनष्टाश्च न संशयः ॥ १३९ तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धो नाशाय वै प्रभुः । ब्रह्मर्षिन्वं पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना ॥ १४० ततोऽभिसंधितं चक्रे दक्षस्तु परमेष्ठिना । कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवत्विति ॥ १४१ ततो दक्षः सुतां प्रादात्प्रियां वै परमेष्ठिने । तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शान्तो भयादृषिः ॥ १४२ तदुपश्रुत्य प्रियास्ते जातकौतूहलाः पुनः । अपृच्छन्वदतां श्रेष्ठं सूतं तत्त्वार्थदर्शिनम् ॥ १४३

    ऋषय ऊचुः—

कथं विनाशिताः पुत्रा नारदेन महात्मना । प्रजापतिसुमास्ते वै प्रजाः प्राचेतसात्मजाः ॥ १४४ स तथ्यं वचनं श्रुत्वा जिज्ञासासंभवंशुभम् । प्रोवाच मधुरं वाक्यं तेषां सर्वगुणान्वितम् ॥ १४५ दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः । समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह ॥ १४६

---

* एतदर्थस्थानेऽयं श्लोकः—देवासुरगन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् । समानवानेतान्सर्वान्दिव्य- संहननप्रजान् । इति ख. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु ।