वायु पुराण

२९४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ७९ श्लो० ४--३२]
( श्राद्धकल्पः )

उक्तं श्राद्धं मया पूर्वं विविधं श्राद्धकर्मणि । परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ॥ ४
न मीमांस्याः सदा विप्राः ( *पवित्रं ह्येतदुत्तमम् । दैवे पित्र्ये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ॥ ५
यस्मिन्दोषाः प्रपश्येरन्सद्भिर्वा वर्जितस्तु यः । जानियाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः ॥ ६
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ७
तस्मादातिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ) । पूजयेच्चापि पाद्येन पादाभ्यञ्जनभोजनैः ॥ ८
उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा । नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ९
अर्चयित्वा ततो दद्याद्विप्रायातिथये नरः । व्यञ्जनानि च भक्ष्याणि फलं तेषां तथैव च ॥ १०
आग्निष्टोमं तु पयसा प्राप्नुयाद्वै तथा श्रुतम् । सर्पिषा तु शुभं चक्षुः षोडशाहफलं लभेत् ॥
मधुना त्वतिरात्रस्य फलं च समवाप्नुयात् ॥ ११
तत्प्राप्नुयाच्छ्रद्दधानो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् ।
सर्वार्थदः सर्वविपातिथेयः फलं भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम् ॥ १२
यस्तु श्राद्धेऽतिथिं प्राप्य दैवे वाऽप्यवमन्यते । तं वै देवा निरस्यंति होता यद्वत्परां वसुम्(?) ॥ १३
देवाश्च पितरश्चैव वह्निश्चैव हि तान्द्विजान् । आविश्य भुञ्जते तद्वै लोकानुग्रहकारणात् ॥ १४
अपूजिता दहन्त्येते दद्युः कामांश्च पूजिताः । सर्वस्वेनापि तस्माद्वै पूजयेदातिथीन्सदा ॥ १५
वानप्रस्थो गृहस्थश्च गृहमभ्यागतोऽथवा । बालाः खिन्ना यतिश्चैव जानीयादतिथीन्सदा ॥ १६
अभ्यागतो याचकः स्यादातिथिः स्यादायाचकः । अतिथेरातिथिः श्रेष्ठः सोऽतिथियोगं उच्यते ॥ १७
न घोरो नापि संकीर्णो नाविद्यो न विशेषवित् । न च संतानसमृद्धो न सेवी नाचरोऽतिथिः ॥ १८
पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते । तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १९
आरुह्य भृगुतुङ्गे तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम् । आपगां तु नदीं पुण्यां गङ्गां देवीं महानदीम् ॥ २०
हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूर्जिताः । +सरस्वतीर्थामिसंवेद्या नदी नववहास्तथा ॥ २१
गर्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते । दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं वै मृतसूतके ॥ २२
ब्राह्मणस्य विशेषेण क्षत्रिये द्वादशं स्मृतम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ॥ २३
उदक्या सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुध्यति । उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ॥ २४
नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते । स्नात्वा सचैलो मृद्भिश्च द्वादशभिस्तु शुध्यति ॥ २५
एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा । मृदा प्रक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधौ नरः ॥ २६
प्रक्षाल्य चाङ्घ्रिहस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः । मृदं गुह्ये ततो दित्सु पुनरेव मृदं बुधः ॥ २७
एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्ववर्णेषु नित्यदा । परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ॥ २९
आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम् । मृदस्तित्रसः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ॥ ३०
मृदः पञ्चदशामेध्ये हस्तादीनां विभागशः । अनिर्णिन्के मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव तु ॥ ३१
कण्ठं शिरो वा प्रावृत्य रथ्यापादगतस्तु वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ॥

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । + नास्तिदमर्धं घ. पुस्तके ।