वायु पुराण

[ अ०८६श्लो० ३६-५८] वायुपुराणम् । ३१३

(वैवस्वतमनुवंशगान्धर्वमूर्च्छनालक्षणकथनम्)

सूत उवाच—

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः । तालाश्चैकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम् ॥ ३६ षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ ३७ सौवीरी माध्यमग्रामो हरिणास्या तथैव च । स्यात्कलोपबलोपेता चतुर्थी शुद्धमध्यमाः ॥ ३८ शार्ङ्गी च पावनी चैव दृष्टाका च प्रथाक्रमम् । मध्यमग्रामिकाः ख्याताः षड्जग्रामं निबोधत ॥ ३९ उत्तरमन्द्रा जननी तथा या चोत्तरायता । शुद्धषड्जा सथा चैव जानीयात्सप्तमीं च ताम् ॥ ४० गांधारग्रामिकांश्चान्यानिकीर्त्यमानान्निबोधत । अग्निष्टोमिकमाद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ॥ ४१ तृतीयं पौण्ड्रकं प्रोक्तं चतुर्थं चाऽश्वमेधिकम् । पञ्चमं राजसूयं च षष्ठं चक्रसुवर्णकम् ॥ ४२ सप्तमं गोसवं नाम महावृष्टिकमष्टमम् । ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् ॥ ४३ नागपक्षाश्रयं विद्याद्रोत्तरं च तथैव च । हयक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुकान्तं मनोहरम् ॥ ४४ सूर्यक्रान्तं वरेण्यं च मत्तकोकिलवादिनम् । सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥ ४५ सुवर्णं च सुतन्द्रं च विष्णुं वैष्णवरावभौ । सागरं विजयं चैव सर्वभूतमनोहरम् ॥ ४६ हंसं ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्बुरुप्रियमैव च । मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुगतश्च यः ॥ ४७ अलम्बुषेष्ठश्च तथा नारदप्रियं एव च । कथितो भीमसेनेन नागराणां यथा प्रियः ॥ ४८ विकलोपनीतावनिसा श्रीराखवो भार्गवप्रियः । * अभिरम्यश्च शुक्रश्च पुण्यः पुण्यारकः स्मृतः ॥ विंशतिर्मध्यग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्दश ॥ ४९ तथा पञ्चदशेऽच्छन्ति गान्धारग्रामसंस्थितान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा ह्युपगीयते ॥ ५० उत्तरादिस्वरस्यैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च । हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत ॥ मूर्छना हरिणास्यैव अस्या इन्द्रोऽधिदैवतम् ॥ ५१ करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरमण्डले । सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ॥ ५२ मरुद्देशसमुत्पन्ना मूर्छना शुद्धमध्यमा । मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्वश्चात्र देवता ॥ ५३ मृगैः सह संचरते सिद्धानां मार्गदर्शने । यस्मात्तस्मात्स्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याश्च देवता ॥ ५४ सा चा ऽऽश्रमसमायुक्ता अनेकान्यौरवान्भवान् । मूर्छना योजना ह्येषा रजसा रजनी ततः ॥ ताल उत्तरमन्द्रांशः षड्जदैवतकां विदुः । तस्मादुत्तरतालं च प्रथमं स्वायतं विदुः ॥ तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवताऽस्य ध्रुवो ध्रुवम् ॥ ५६ आयामादुत्तरत्वाच्च धैवतस्योत्तरायणः । स्यादियं मूर्छना ह्येवं पितरः श्राद्धदेवताः ॥ ५७ शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यस्मादग्निं महर्षयः । उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धषड्जिकम् ॥ ५८

---

* इदमर्धं नास्ति क पुस्तके ।

४०