वायु पुराण

[अ० १०० श्लो० १११-१३२] वायुपुराणम् ३९५

( मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम् )

चाक्षुपाश्च कनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजरास्तथा । * वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥ १११
+अपरा (परांश्चा)पि मनोः सूनून्सप्तैतान्विद्धि चाक्षुषान् । बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान्सप्त तान्विदुः
सप्त लोकाः परित्रास्ते भ्राजिराः सप्त सिन्धवः ॥ ११२
वाचावृद्धानृषीन्विद्धि मनोः स्वायंभुवस्य वै । सर्वे मन्वन्तरेन्द्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ॥ ११३
तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः । त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥
सर्वशः स्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्तेऽभिभवन्ति वै ॥ ११४
भूतापवादिनो दृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः । भूतानुवादिनः सन्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ॥ ११५
अग्निध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः । भार्गवो ह्यग्निबाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा ॥
ओजस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ॥ ११६
सावर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः । एकौ वैवस्वतश्चैव सावर्णी मनुरुच्यते ॥ ११७
रौच्यो भौतश्च यौ तौ तु मनोः पौलहभार्गवौ । भौत्यस्यैवाऽऽधिपत्ये तु पूर्णः कल्पस्तु पूर्यते ×

सूत उवाच—
निःशेषेषु च सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह । अन्तेऽनेकयुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते ॥ ११९
सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा । भुक्त्वा त्रैलोक्यमध्यस्था युगाख्यां ह्येकसप्ततिम् ॥
पितृभिर्मनुभिश्चैव सार्धं सप्तर्षिभिस्तु ये । यज्वानश्चैव तेऽप्यन्ये तद्भक्ताश्चैव तैः सह ॥ १२१
महर्लोकं गमिष्यन्ति त्यक्त्वा त्रैलोक्यमीश्वराः । ततस्तेषु गतेषूर्ध्वं क्षीणे मन्वन्तरे तदा ॥ १२२
ततः स्थानानि शून्यानि स्थानिनां तानि वै द्विजाः । प्रभ्रम्यन्ति विमुक्तानि ताराऋक्षग्रहैस्तथा ॥
ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह । सेन्द्रास्तेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः ॥ १२४
जिताद्याश्च गणा ह्यत्र चाक्षुषान्ताश्चतुर्दश । मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवास्ते वै महौजसः ॥ १२५
ततस्तेषु गतेषूर्ध्वं सायो (यु) ज्यं कल्पवासिनाम् । समेत्य देवास्ते सर्वे प्राप्ते संकलने तदा ॥ १२६
महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्दश । सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ॥ १२७
एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति । भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु चाप्युत ॥ १२८
शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भूरादिषु । देवेषु च गतेषूर्ध्वं सायो(यु) ज्यं कल्पवासिनाम् ॥ १२९
संहृत्य तांस्तथा ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान् । संस्थापयति वै सर्गे महद्दृष्ट्वा युगक्षये ॥ १३०
चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । = रात्रिं युगसहस्रान्तामहोरात्रविदो जनाः ॥ १३१
नैमित्तिकः प्र कृतिको यश्चैवाऽऽत्यन्तिकोऽर्थतः । त्रिविधः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः ॥ १३२

---

* इत आरभ्य विद्धि चाक्षुषानित्यन्तग्रन्थो घ पुस्तके नास्ति । + एतदर्थस्थाने सप्त तांस्तान्भागा-
न्विद्धि चाक्षुषसंज्ञकानिति क. पुस्तके । ग. ङ्. पुस्तकयेरेतदर्थं त्रुटितमस्ति । × अत्राध्यायसमाप्तिः
ख. पुस्तके । = इत शारभ्य प्रतिसंचर इत्यन्तग्रन्थो ङ् पुस्तके नास्ति ।

५०