वायु पुराण

३९८ श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतम्-[अ० १००-१०१ श्लो०-२२९-२४६।१] (भूलोकादिव्यवस्थावर्णनम्)

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः। संक्षेपादिव्यचक्षुष्मान्प्रोवाच भगवान्प्रभुः ॥ २२९ एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते त्विह लौकिके। तासां संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्म्यं वक्ष्याम्यहः क्षये ॥२३० कोटीशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु। द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः ॥ तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। अशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु ॥ २३२ मानुषाख्येषु संख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः। सप्त सूर्यास्तदाऽप्येषु तदा लोकेषु तेषु वै ॥ २३३ महाभूतेषु लीयन्ते प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः। सलिलेनाऽऽप्लुते लोके नष्ट स्थावरजङ्गमे ॥ २३४ विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ। निरालोके पदग्धे तु नैशेन तमसाऽऽवृते ॥ ईश्वराधिष्ठिते ह्यस्मिंस्तदा ह्येकार्णवे किल ॥ २३५ तावदेकार्णवो ज्ञेयो यावदासीदहः प्रभोः। रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ चाप्यहः स्मृतम् ॥ २३६ अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्तते। आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः ॥ २३७ त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः ॥ २३८ * अग्रे भूतः प्रजानां तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः। आभूतात्प्लवते चैव तस्मादाभूतसंप्लवः ॥ २३९ शाश्वते चामृतत्वे च शब्दे चाऽऽभूतसंप्लवः। अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः ॥ दिव्यसंख्याता प्रसंख्याता अपराधैर्गुणीकृता ॥ २४० परार्धद्विगुणं चापि परमायुः प्रकीर्तितम्। एतावान्स्थितिकालस्तु अजस्येह प्रजापतेः ॥ स्थित्यन्ते प्रतिसर्गस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ २४१ यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशाम्यति। तथैव प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति ॥ २४२ तथा ह्यप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे। महत्प्रलीयतेऽऽव्यक्ते गुणसाम्यं ततो भवेत् ॥ २४३ इत्येष च समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः। ब्रह्मणैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः ॥ २४४ समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्तयामि वः। + य इदं धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः ॥ कीर्तनाच्छ्रवणाच्चापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ २४५ \times ब्राह्मणो लभते विद्यां क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यस्तु धनलाभाग्न ( भाक्चैव ) शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ २४६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते मन्वन्तरनिसर्गादिकथनं नाम शततमोऽध्यायः ॥१००॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-९७६०

अथैकशततमोऽध्यायः।

भूलोकादिव्यवस्थावर्णनम्।

वायुरुवाच-- असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्द्विजैः। धर्मा वैशेषिकाश्चैव आचीर्णाः सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १

---

* नास्त्ययं श्लोको घ पुस्तके। + एतदर्थस्थाने य इदं ध्यायते नित्यं धारयेद्यः समाहित इति घ पुस्तके। \times अयं श्लोको न विद्यते क. ग. घ. ङ. पुस्तकेषु।