वायु पुराण

[ अ० १०० श्लो० २०८-२२८ ] वायुपुराणम् । ३९७

( मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम् )

येनैव सृष्टा प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन् । पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ॥ २०८

यथा शुभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्तमानः । मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्वाद्वेर्वशादूर्ध्वमधश्चरन्ति ॥ २०९

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः । तद्भाविताख्यानितिवशाच्च धर्माः पुनर्नेिसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः* ॥ २१०

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम् । मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः ॥ सह प्रजानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्दश ॥ २११

स युगाख्यासहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ॥ २१२

एतद्बालमहत्यैयं तस्य संख्यां निबोधत । निमेषस्तुल्यमात्रा हि कृतो लध्वक्षरेण तु ॥ २१३

मानुषाक्षिन्निमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृता । लवः क्षणास्तु पञ्चैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः ॥ २१४

प्रस्थः समोदकाश्चैव साधिकास्तु लवः स्मृतः । लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेया मुहूर्तस्त्रिंशतः कलाः ॥ २१५

मुहूर्तांस्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः । अहोरात्रं कालानां तु द्व्यधिकानि शतानि षट् ॥ २१६

तांश्चैव संख्यया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा । निमेषा दश पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ॥ २१७

त्रिंशत्कला मुहूर्तंस्तु दशभागः कला स्मृता । चत्वारींशत्कलानां तु मुहूर्त इति संज्ञितः ॥ २१८

मुहूर्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः । तस्थानेनाम्भसा (सां) चापि पलान्यथ त्रयोदश ॥ मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते । एते वाप्युदकप्रस्थाश्चत्वारो नालिको घटः ॥ २२०

हेममाषैः कृताच्छिद्रैश्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः । समाहानि च रात्रौ च मुहूर्ता वै दिनालिकाः ॥ २२१

रवेर्गतिविशेषणे सर्वेष्वृतुषु नित्यशः । अधिकं षट्शतं पञ्च कलानां प्रविधीयते ॥ २२२

तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रं तु दशाधिकम् । सावनेन तु मासेन अब्दोऽयं मानुषः स्मृतः ॥ २२३

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः । अह्नाऽनेन तु या संख्या मासत्वर्त्तनवार्षिकी ॥ २२४

तदा बद्धमिदं ज्ञाने संज्ञा या तूपलक्ष्यताम् । कलानां सुपरिमाणात्काल इत्यभिधीयते ॥ २२५

यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु सा स्मृता । शतानां च सहस्राणि दश द्विगुणितानि च ॥ + नवतिं च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु ॥ २२६

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम् । संस्थासंभजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरं तदा ॥ २२७

ऋषय ऊचुः—

संख्याप्रलयमात्रं तु मानुषेणैव संमतम् । मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदाक्षरम् ॥ २२८

---

* अत्राध्यायसमाप्तिः ख. पुस्तके। अनन्तरं सूत उवाचेति च ।
+ इतः प्रभृति सार्धश्लोको नास्ति ख. पुस्तके ।