वायु पुराण

३९६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० १०० श्लो० १८४-२०७] (मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम्)

तस्मिन्युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो मते। तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्णवं जगत्॥
तदा तु सर्वव्यापारा निवर्तन्ते प्रजापतेः॥ १८४
एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्॥ १८५
सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपातसहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक्।
सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीपथी यः पुरुषो निरुच्यते॥ १८६
आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुराषाट्।
हिरण्यगर्भः पुरुषो महान्वै संपद्यते वै तमसा परस्तात्॥ १८७
चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतःसलि्लाप्लुते। सुषुप्तसुरमकाशां स्वां रात्रिं तु कुरुते प्रभुः॥ १८८
चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्वाण्डमण्डिताः। पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः॥ १८९
जनलोके विवृर्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः। भृग्वादयो महात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः॥ १९०
सत्यादीन्सप्त लोकान्वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा। ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीषु रात्रिषु॥
सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सुप्तकालं स्वरात्रिषु। कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते॥ १९२
स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजायते॥ १९३
अथाऽऽत्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत्। ततः स वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले॥ १९४
ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः प्रजापतिः। मनः सिसृक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः॥ १९५
एवं सलोके निर्वृत्ते उपशान्ते प्रजापतौ। ब्राह्मनैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे॥ १९६
दैहैर्वियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वौ कृत्स्नशः स्मृतः। ततो दग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरश्मिभिः॥
देवर्षिमनुवर्येषु तस्मिन्संकलने तदा॥ १९७
गन्धर्वादीनि सत्त्वानि पिशाचान्तानि सर्वशः। कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाऽऽश्रयन्ति वै॥ १९८
तिर्यग्योनीनि सत्त्वानि नारकेयाणि यान्यपि। तदा तान्यपि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः॥
जने तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत्॥ १९९
व्युष्टायां तु रजन्यां तु ब्रह्मणोऽव्यक्तयोनये। जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृत्स्नशः॥ २००
ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः। तेषामपीह सिद्धानां निधनात्पत्तिरुच्यते॥ २०१
यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमनं स्मृतम्। वया जन्म निरोधश्च भूतानामिह दृश्यते॥ २०२
आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते। यथा सर्वाणि भूतानि जायन्ते हि वर्षास्विह॥ २०३
स्थावरादीनि सत्त्वानि कल्पे कल्पे तथा प्रजाः। यथर्तवृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये॥ २०४
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा मलान्तरात्रिषु। प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च॥ २०५
*निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम्॥ २०६
हंस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्तात्मको महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्॥ २०७

---

* अत्राऽऽत्मनेपदमारर्षम्।