वायु पुराण

४०४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०१श्लो०१२३-१४९]
( भूर्लोकादिव्यवस्थावर्णनम् )

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु । किष्कुर्द्विरत्निविज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ॥ १२३
षण्णवत्यङ्गुलं चैव धनुरार्हुर्मनीषिणः । एतद्गव्यूतिसंख्यार्थोपादोनं धनुषः स्मृतम् ॥ १२४
धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैः । धनुषस्त्रिंशतं नलवमाहुः संख्याविदो जनाः ॥ १२५
धनुःसहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपादिश्यते । अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तु विधीयते ॥ १२६
एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते । एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रकोशान्तरं तथा ॥ १२७
योजनानां तु संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः । एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोऽन्तरम् ॥ १२८
महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । दिवाकरात्सहस्रेण तावदूर्ध्वं निशाकरः ॥ १२९
पूर्णं शतसहस्रं तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ॥ १३०
शतं सहस्रं संख्यातो मेरुर्द्विगुणितं पुनः । ग्रहान्तरमथैकैकमूर्ध्वं नक्षत्रमण्डलात् ॥ १३१
ताराग्रहाणां सर्वेषामधस्ताच्चरते बुधः । तस्योर्ध्वं चरते शुक्रस्तस्मादूर्ध्वं च लोहितः ॥ १३२
ततो बृहस्पतिश्चोर्ध्वं तस्मादूर्ध्वं शनैश्चरः । ऊर्ध्वं शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात् ॥ १३३
सप्तर्षिमण्डलं कृष्णमुपरिष्टात्प्रकाशते । ऋषिभिस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं विभाव्यते ॥ १३४
योऽसौ तारामये दिव्ये विमाने हस्वरूपके । उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि ॥ १३५
त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया । मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी ॥ १३६
वर्णाश्रमैभ्य इज्या तु लोकेऽस्मिन्या प्रवर्तते । सर्वासां देवयोनीनां स्थितिहेतुः स वै स्मृतः ॥ १३७
त्रैलोक्यमेतद्व्याख्यातमित ऊर्ध्वं निबोधत । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः ॥
* (एकयोजनकोटी सा इत्येवं निश्चयं गतम् । १३८
द्वे कोट्यौ तु महर्लोकाद्यस्मिंस्ते कल्पवासिनः) । यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्या साधकाः स्मृताः ॥
चतुर्गुणेत्तरादूर्ध्वं जनलोकात्तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः ॥ १४०
षड्गुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम् । अपुनर्मारकामाणां(णां) ब्रह्मलोकः स उच्यते । १४१
यस्मान्न च्यवते भूयो ब्रह्माणं स उपाशते । एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु ॥ १४२
ऊर्ध्वभागस्ततोऽण्डस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः । चतुर(तस्र)श्चैव कोट्यस्तु नियुता पञ्चषष्टि च च ॥
एषोऽर्धांशप्रचारोऽस्य गत्यन्तश्चापरः स्मृतः । ध्रुवाग्रमेतद्व्याख्यातं योजनाग्रायथाश्रुतम्+ ॥ १४४
अधोगतर्निां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम् । गच्छन्ति घोरकर्माणः प्राणिनो यत्र कर्मभिः ॥
नरको रौरवो रोधः सूकरस्ताल एव च । ( × तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलोऽथ विमोचनः ॥ १४६
कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः । अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धस्तथैव च ) ॥ १४७
तथा वैतरणं कृष्णमासिपत्रवनं तथा । अग्निज्वालो महाघोरः संदंशोऽथ थभोजनः ॥ १४८
तमश्च कृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यासिरजस्तथा । अप्रतिष्ठोऽथ वीच्यश्चनरका ह्येवमादयः ॥ १४९

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति । + अत्राध्यायसमाप्तिः ख. पुस्तके । × धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ग. पुस्तके नास्ति ।