वायु पुराण

४१४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०२श्लो० ९-३७] ( प्रतिसर्गवर्णनम् )

अपामस्ति गुणी यस्तु ज्योतिषे लीयते रसः। नश्यन्त्यापस्तदा तच्च रसतन्मात्रसंक्षयात् ॥ ९ तेजसा संहतरसा ज्योतिष्ट्वं मामुवन्त्युत। ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्ष्यते ॥ १० अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जले तदा। सर्वमापूर्यतेऽर्चिभिस्तदा जगदिदं शनैः ॥ ११ अर्चिभिः संतते तस्मिंस्तिर्यगूर्ध्वमधस्ततः। ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् ॥ प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते ॥ १२ प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हतरूपो विभावसुः। उपशाम्यति तेजो हि वायुना धूयते महत् ॥ १३ निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि। ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ॥ १४ ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च दोधवीत दिशो दश। वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत् ॥ १५ प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्यनावृतम्। अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ॥ १६ सर्वमापूरयन्नादैः सुमहत्तम्प्रकाशते। परिमण्डलं तच्छूषिरमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ १७ शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति। तं तु शब्दगुणं तस्य भूतादिग्रसते पुनः ॥ १८ भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै। अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः ॥ १९ भूतादि ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः। महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः ॥ २० बुद्धिमंतश्च लिङ्गञ्च महानक्षर एव च। पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ २१ संपलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये तमोमये। स्वात्मन्येव स्थिते चैव कारणे लोककारणे ॥ २२ विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्याऽवास्थितेन वै। तदाऽऽद्यन्तपरोक्षत्वाददृष्टत्वाच्च कस्याचित् ॥ २३ अनाख्यानादेवाधत्वादज्ञानेनाज्ञिनाामपि। आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते ॥ २४ भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमूच्यते। स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मिके ॥ २५ अनिर्देश्या प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिका कारणेन तु। एवं सप्तादयोऽभ्यस्तात्क्रमात्प्रकृतयस्तु वै ॥ २६ प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविशन्ति परस्परम्। येनेदमावृतं सर्वमण्डमप्सु प्रलीयते ॥ २७ सप्तद्वीपसमुद्रान्तं ससलोको सपर्वतम्। उदकावरणं यच्च ज्योतिषां लीयते तु तत् ॥ २८ यत्तैजसं चाऽऽवरणमाकाशं ग्रसते तु तत्। यद्वायव्यं चाऽऽवरणमाकाशं ग्रसते तु तत् ॥ २९ आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत्। भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः ॥ ३० महान्तं ग्रसतेऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम्। एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्माऽव्यक्तात्ततः पुनः ॥ ३१ सृजते ग्रसते चैव विकारान्सर्गसंयमे। सांसिद्धकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये ॥ ३२ गत्वा जवं जवीभावे स्थानेष्वेपु प्रसंयमात्। प्रत्याहारे वियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः ॥ ३३ अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्म क्षेत्रज्ञ उच्यते। साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगोऽनादिमांस्तयोः ॥ ३४ एवं सर्गेषु विज्ञेयं क्षेत्रज्ञोऽविह ब्राह्मणाः। ब्रह्मविच्चैव विज्ञेपः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्पृथक् ॥ ३५ विषयाविषयत्वं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम्। ब्रह्मा तु विषयो ज्ञेयोऽविषयः क्षेत्रमुच्यते ॥ ३६ क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते। बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः ॥ ३७