वायु पुराण

८६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०२९श्लो०८-३०] ( अग्निवंशवर्णनम् )

वैश्वानरमुखस्तस्य महः काव्यो ह्यपां रसः । अमृतोऽथर्वणात्पूर्वं मथितः पुष्करोदधौ ॥
सोऽथर्वा लौकिकाग्निस्तु दध्यङ्गोऽथर्वणः सुतः ॥ ८
अथर्वा तु भृगुर्ज्ञेयोऽप्यङ्गिराऽग्निरथर्वणः सुतः । तस्मात्स लौकिकाग्निस्तु दध्यङ्गोऽथर्वणो मतः ॥ ९
अथ यः पवमानोऽग्निर्निर्मन्ध्यः कविभि स्मृतः । स ज्ञेयो गार्हपत्योऽग्निस्ततः पुत्रद्वयं स्मृतम् ॥ १०
शंस्यस्त्वाहवनीयोऽग्निर्यः स्मृतो हव्यवाहनः । द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुक्लोऽग्निर्यः प्रणीयते ॥ ११
तथा सभ्यावसथ्यौ वै शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ । शंस्यास्तु षोडश नदीश्चक्रमे हव्यवाहनः ॥
योऽसावाहवनीयोऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ॥ १२
कावेरीं कृष्णवेणीं च नर्मदां यमुनां तथा । (*गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् ॥ १३
विपाशां कौशिकीं चैव शतद्रूं सरयूं तथा । सीतां सरस्वतीं चैव ह्लादिनीं पावनीं तथा ) ॥ १४
तासु षोडशधाऽऽत्मानं प्रविभज्य पृथक्पृथक् । आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णिष्वथ बभूव सः ॥ १५
धिष्ण्याद्व्यभिचारिण्यस्तासूतपन्नास्तु धिष्णयः । धिष्णिषु जज्ञिरे यस्माद्धिष्णयस्तेन कीर्तिताः॥ १६
इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णिष्वेव विजज्ञिरे । तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च येऽग्नयः ॥
ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथा तथा ॥ १७
ऋतुः प्रवाहमोऽग्नीध्रः पुरस्ताद्धिष्णयोऽपरे । विधीयन्ते यथास्थानं सौत्येऽह्नि सवनक्रमात् ॥ १८
अनिर्देश्यान्ववच्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् । सम्राडग्निः कृशानुर्र्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः ॥ १९
सम्राडग्निः स्मृता ह्यष्टौ उपतिष्ठन्ति तान्द्विजाः । अधस्तात्पर्षदन्यस्तु द्वितीयः सोऽत्र दृश्यते ॥ २०
प्रतद्वोचे नभो नाम चत्वारि स विभाव्यते । ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ॥ २१
[+ हव्यसूर्याद्यसंसृष्टः शामित्रे स विभाव्यते । विश्वस्याय समुद्रोऽग्निब्रह्मस्थाने स उच्यते ॥ २२
(× ऋतुधामा च सुज्योतिरोदुम्बर्यां स कीर्त्यते । ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम घलस्थाने स उच्यते ) ॥ २३
अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखीयकः । अनुद्देश्योऽप्यहिर्बुध्नः सोऽग्निर्गृहपतिः स्मृतः ॥ २४
शंस्यस्यैव सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः । ततौ विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ तु तत्सुतान् ॥ २५
ऋतुप्रवाह्नोऽग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयोऽपरे । विह्रयन्ते यथास्थानं सौत्येऽह्नि सवनक्रमात् ॥ २६
पौत्रेयस्तत्सुतो ह्यग्निः स्मृतो यो हव्यवाहनः । शान्तिश्चाग्निः पचेतास्तु द्वितीयः सत्य उच्यते॥ २७
तथाऽग्निर्विश्वदेवस्तु ब्रह्मस्थाने स उच्यते । अवक्षुरच्छावाकस्तु भुवः स्थाने विभाव्यते ॥ २८
उशीराग्निः सवीर्यस्तु नेष्टीयः संविभाव्यते । अष्टमस्तु व्यरत्निस्तु मार्जालीयः प्रकीर्तितः ॥ २९
धिष्ण्या विहरणीया ये सौम्येनाऽऽज्येन चैव हि । तयोर्यः पावको नाम स चापां गर्भ उच्यते॥३०

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ. पुस्तके नास्ति ।
× धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।