वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ १९२

१९२ वेदस्वरूप-विमर्शः एवं न कोपयति, न स्नेहयति, किन्तु काष्ठादिकं रूक्षयतीत्यग्निः। एवम् इतः इण् गतौ, अक्तः अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु, दग्धः दह भस्मीकरणे, नीतः णीञ् प्रापणे। तथा च अग्निशब्द एतिधातोरुत्पन्नान् अयनाद् अकारमादत्ते। अनक्तिगतं ककारम्, तस्य गादेशं कृत्वा ऽऽदत्ते। यद्वा-दहतेर्दाघरूपाद् गकारमादत्ते। नीञ्धातुर्ह्रस्वो भूत्वा परो भवति। एवं धातुत्रयं मिलित्वा अग्निशब्दो भवति। तथा च यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयमङ्गं नयति, काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति समुदायार्थः। पुरोहितशब्दस्यापि 'यद्देवापिः शं तनवे पुरोहित' इति मन्त्ररीत्या भाष्यार्थ एव समर्थ्यते। तैत्तिरीयाश्च पौरोहित्ये स्पर्धमानस्य पश्वनु- ष्ठानं विधाय तत्फलत्वेन पुर एनं दधते इत्यामनन्ति। देवशब्दस्यापि निरुक्तकारेण अनेकधा अर्थो बोधितः। देवशब्दो दान-दीपन-द्योतनानामन्यतमम् अर्थमाचष्टे। यद्यपि अग्निः पृथिवीस्थानः, तथापि देवानां हविर्वहनाद् द्युस्थानो भवति। होतृशब्दस्य देवानामाह्वाता अर्थः। जुहोतेर्निष्पन्नत्वे तु होमा- धिकरणत्वेन होतृत्वम्। तदेवं मन्त्र-ब्राह्मण-सूत्र-यास्कस्कन्दस्वामिवि- शाकपण्यादि विविध-निरुक्तकार-पाणिन्यादि-व्याकरणपारम्पर्यायाश्रयेणैव सायणभाष्यं प्रवृत्तम्। तेन वेदाक्षरग्रहणवत् वेदार्थस्यापि पारम्पर्येण ग्रहणं युक्तम्। पारम्पर्यानुसार्यैव सायणभाष्यम्, तत्रैव सर्वसामञ्जस्यञ्च। यदुक्तम्—'वेदार्थसम्प्रदायलोपेन' वैज्ञानिकार्थविलोपो इति। तदपि न; वेदाक्षरसम्प्रदायाविलोपेस्त्वेव वेदार्थसम्प्रदायस्याप्यविलोपाप- त्तेः। 'व्यास शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगोन्द्रमथास्य शिष्यम्। श्रीशङ्कराचार्यम्...' इत्यादि पारम्पर्योपलब्धेश्च। एवं जैमिनि-शबर- कुमारिलादिक्रमेणापि वेदार्थसम्प्रदायोऽक्षुण्ण एवासीत्। याज्ञिकपद्ध- तयस्तदनुसारिणि कर्मानुष्ठानानि चाद्यापि प्रचलन्ति। तेन परम्पराप्राप्त एवार्थः सायणादिभिर्वर्णितः। यदुक्तम्—'सर्वत्रावस्थितोऽग्निः किं करोतीति आह—देवमिति द्वितीयेन विशेषणेन। नैकान्ततः सत्तां जहाति, तदिदं सर्वं यज्ञकृतं स्वीयानां भावानामन्यत्रार्पणम्। अन्यतश्च भावानाम् आपानम्, इतीयम्

---

पृष्ठ १९३

वेदस्वरूप-विमर्शः १९३ आदान-प्रदानप्रक्रिया यज्ञः। यथा प्रदीपः प्रकाशं सर्वत्रार्पयति तैला- वयवांश्च अजस्रमुपादत्ते, वृक्षलताः पुष्पफलानि ददति, पृथिव्या अपाञ्च रसमजलमाददते, प्राणिन आहारमाददते, मलं बलञ्च तत्र तत्र प्रयोजयन्तीति सुस्फुटं सर्वत्रानुभूयते। सूक्ष्मतया दृशा सोऽयमादान- प्रदानापरपर्यायः अन्नाऽन्नाद्भाव एव प्राकृतो यज्ञ उच्यते। स चाग्नि- साध्य इत्यग्निरेव यज्ञदेवः। अग्नौ सोमाहुतिरेव यज्ञसम्पादिका। अनेन यज्ञेन सर्वेषामुत्पत्तिः स्थितिश्च, प्राणिनामन्नपोषो वृक्षादीनां पर्ण- पुष्पादिप्रसवश्च सर्वोऽग्नियज्ञसाध्य" इति। तदुच्यते—काण्वे बृहदारण्यकोक्त-मधुब्राह्मणेन सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य परस्परोपकार्योपकारकभाव उक्तः। यथा—'इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु, अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु, यथैको मध्वपूपोऽनेकैर्मधुकरी- र्निर्वर्तित एवमेव पृथिवी सर्वैर्भूतैर्निर्वर्तिता, तथा सर्वाणि भूतान्यस्यै पृथिव्यै। पृथिव्या अस्या मधु कार्यम् (बृहदारण्यके)। एवमेव इमा आपा, अयमग्निः, अयं वायुः, अयमादित्यः, इमा दिशः, अयं चन्द्रः, अयं स्तनयित्नुः, अयमाकाशः, अयं धर्मः, इदं सत्यम्, इदं मानुषम्, अयमात्मा इत्येवं परस्परोपकार्योपकारकभावेन आत्मप्रभव- प्रलयत्वमुक्तम्। तत एव प्रतिपर्यायं 'यश्चायमस्मिन् पृथिव्याम् अप्सु आत्मनि तेजोमयोऽमृतयः पुरुषः, यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मद सर्व सर्वम्। अन्ते स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वेषां, भूतानां राजा। तद्यथा—रथनाभौ रथनेमौ चाराः समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि, सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, सर्वे प्राणाः, सर्व एत आत्मानः सम- र्पिताः" इति परिशिष्टस्य विज्ञानमयस्य परमात्मभावमुक्त्वा तत्रैव समर्पितत्वञ्च उक्त्वा तस्यैव सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वपालकत्वं सर्वात्म- त्वञ्च विशदीकृतम्। तस्मिन्नेव च 'अहमन्नमहमन्नम्, अहमन्नादोऽह- मन्नाद' इत्यादीना सर्वात्मभावेन परस्यैव अन्नाऽन्नाद्भाव उक्तः। एवं यज्ञासादृश्येन यज्ञारोपोऽपि तत्र तत्र दृश्यत एव। तेन आदान- प्रदानप्रक्रियायामपियज्ञारोपः शक्यते कर्तुम्; तथापि स एव यज्ञशब्दार्थ वै० वि० १२