वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

॥ श्रीहरिः ॥ वेदस्वरूप-विमर्शः ★ परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्य्यानन्तश्रीविभूषित- स्वामिश्रीहरिहरानन्दसरस्वती (श्रीकरपात्र) महाराजैः प्रणीतः । ★ सम्पादकः पण्डितश्रीरामगोविन्दशुक्लः न्याय-व्याकरण-साहित्याचार्यः । ★ प्रकाशिका भक्ति-सुधा साहित्य परिषद कलकत्ता

( ङ ) किञ्चिन्निवेदनम् । वेदाः सर्वस्य लोकस्य कारणानि इत्यामनन्त्याम्नायविदः । वेदादेव स्थावरजङ्गमात्मकस्य लोकस्य प्रादुर्भावः । तस्यैव सर्वकारणकारणस्य वेदस्य वास्तविकं स्वरूपं को नाम वक्तुमीष्टे विना तपःप्रभावप्रकाशितत्रिकालेन पुरुषेण । अत्र पुराणानि, सेतिहासानि दर्शनानि, वेदाङ्गानि च बहुवदन्ति येनाल्पधियां व्यामोहो नास्वाभाविकः । अतएव परमकारुणिकैः, वेदप्रतिपा- दितधर्मप्रतिष्ठापनाचार्यैः, अशेषशास्त्राध्ययनबोधाचरणप्रचारणपरैः, युगे ऽस्मिन् वैदिकधर्मवितानस्याधारस्तम्भैः अनन्तश्रीस्वामिहरिहरानन्दसरस्वती ( श्रीकरपात्री जी ) महाराजैः सर्वोपादेयतामाकलय्य वैदिकमार्गविप्लावन- पराणां वेदविज्ञानवादिनां, अन्येषां च ईश्वरप्रणीतत्वं ऋषिप्रणीतत्वं चांशतः वदतां, ब्राह्मणानां च वेदत्वमस्वीकुर्वतां मतानि युक्तिप्रमाणाभ्यां निराकृत्य वैदिकधर्मस्य मर्माधिजिगांसूनां कृते अयं ‘वेदस्वरूपविमर्शो’ नाम रुचिरो ग्रन्थः निरमीयत । पूज्यचरणाः श्रीस्वामिपादाः १६०५ ईस्वीयवत्सरे उत्पन्नाः ज्योष्पीठाधी- श्वरशङ्कराचार्यनन्तश्रीस्वामिब्रह्मानन्दसरस्वतीमहाराजसविधे गृहीतसंन्या- सव्रताः, स्वात्मनोऽलौकिकया प्रतिभया व्याकरणं दर्शनानि चाधीत्य गङ्गातटे भ्रमन्तः देशस्य प्रतिकोणं गोवधं, धर्मत्यागं, वैदिकधर्मस्य विशृङ्खलतां- चावलोक्य खिन्न-मानसाः धर्मसंघस्थापनेन यागादिना अपूर्वमुत्पाद्य वैधानिकेनान्दोलनेन खिन्नमनसामपि हृदये पुनः स्वाज्यप्राप्तेः उत्साहं, परराष्ट्रे तद्राष्ट्रस्य दुर्भाग्यसूचकं समाजवादशासनं च प्रकटय्य देशस्य महान् कार्यभारः देशस्य जनतायाः हस्तगतमकार्षुः । अधुना च वेदमागं- प्रतिष्ठापनाय, गोवधनिरोधाय, देशे विशृ'खलस्य शासनस्य सुस्थिरता सम्पा- दनाय विविधैरुपायैः प्रयत्नं कुर्वन्तः विराजन्ते । एभिः भक्तिमार्गे, ज्ञानमार्गे, राजनीतौ, धर्मनीतौ, वेदमार्गे च वास्तविक-

पृष्ठम् ( ii )

( ii ) कल्याणप्राप्तये हिन्दीभाषायां संस्कृते च अनेके ग्रन्था निबद्धाः । तेषु प्रकाश- मानास्तु इमे— १-भगवत्तत्त्व ( हिन्दी ) | १-भक्तिरसार्णवः ( संस्कृतम् ) २-संकीर्तन और वर्णाश्रममर्यादा ,, | २-समन्वयसाम्राज्यसंरक्षणम् ,, ३-रामराज्य और मार्क्सवाद ,, | ३-वेदप्रामाण्यमीमांसा ,, ४-भक्तिसुधा १-३ भाग ,, | ४-वेदस्वरूपविमर्शः ,, ५-वेदकास्वरूप और प्रामाण्य१-२ भाग | ५-महात्रिपुरसुन्दरीवरिवस्या ,, ६-राहुल की भ्रान्ति ,, | ६-विधिनिर्णयः ७-अहमर्थ और परमार्थसार ,, ८-समाधान ,, ९-संघर्ष और शान्ति ,, १०-जाति राष्ट्र और संस्कृति ,,

अयमस्ति प्रस्तुतः ग्रन्थः वेदस्वरूपविमर्शो नाम । अत्र चत्वारः भागाः सन्ति । ते यथा— १-वेदस्वरूपविमर्शः ३-वेदापौरुषेयत्वविमर्शः, २-वेदप्रामाण्यविमर्शः ४-ब्राह्मणानां वेदत्वविमर्शः ।

अत्र ग्रन्थे वेदविज्ञानसम्बन्धिग्रन्थानां, निबन्धानां, दयानन्दमतानुसारि- निबन्धानां वेदसम्बन्धिनां तथा युक्तिभिस्तर्कैः प्रमाणैश्चाप्रामाण्यं प्रतिपाद्य सिद्धान्तपक्षः महताटोपेन विपुलो वर्तते ।

यद्यपि अयं ग्रन्थः श्रीचरणैः पूर्वमेव लिखित आसीत् तथा श्रीस्वामि- चरणैः रचितग्रन्थसम्पादनपराणां श्रीगोविन्दवैजापुरकरमहोदयानां सम्पादकत्वे नियुक्तश्चासीत् । तथापि प्रकाशनकर्मणि शीघ्रतामाकलय्य सबहुमानं कृपया मह्यम् अदायि येनास्य सम्पादनभारः श्रीचरणानामाशी- र्भिर्मया निव्यूढः ।

सन्मार्गमुद्रणालयव्यवस्थापकाः पं०श्रीनारायणस्वरूपद्विवेदब्रह्मचारिणोऽपि धन्यवादाहर्हाः । येषां सहयोगेन अयं ग्रन्थः नव्यैः भव्यैश्च शीघ्राक्षरैः मुद्रितः सहृदयानां पाठकानां मनांसि आवर्जयति ।

पृष्ठम् ( iii )

( iii ) वाराणसेय संस्कृतविश्वविद्यालयसाहित्यविभागाध्यक्षाः साहित्यमीमां- साचार्याः श्रीमन्तः पट्टाभिरामशास्त्रिमहाभागाः सविशेषं धन्यवादाहर्हाः । येन विषयप्रवेशकारिण्या भूमिकया गौरवमानीतोऽयं ग्रन्थः ।

यतिकुलकमलदिवाकराणां सर्वप्रकारेण मयि वत्सलां दृष्टिमादधतां अनन्तश्रीस्वामिकरपात्रमहाराजानां चरणकमलयोः सप्रणिपातं प्रणम्य केवलं तदीयोऽहमित्युक्त्यैवात्मानं बहु मन्ये ।

अस्य ग्रन्थस्य मुद्रणालयप्राप्तेः पूर्वं यदपि सम्पादकस्य कृतेऽनिवार्यतया- वश्यकं भवति तत्सर्वं विद्वद्वराणां श्रीमार्कण्डेयब्रह्मचारिमहोदयानां सहयोगेन दुर्लभं नाभवत् अतस्तेऽस्मिन् विधौ सगौरवं स्मरणीयाः । अत्र अवसरे वेदान्तिश्रीसन्तशरणमहोदयाः धन्यवादाहर्हाः येषां प्रकाशनकर्मणि आवश्यकः सहयोगः उत्साहयति । श्रीमन्तः वासुदेवब्रह्मचारिणोपि धन्यवा- दाहर्हाः येषामविश्रान्तं प्रवर्तमाना लेखनी सुवाच्यतामनयत् ।

सर्वमप्येतत् कार्यं प्रकाशनायत्तम् विना प्रकाशकेन पाठकानां करसरसी- रुहेषु समर्पणं दुःशकं स्यात् । अत्र कर्मणि दिल्लीस्थसर्ववेदशाखासम्मेलन- दत्तार्थसाहाय्येन कलिकातास्थ भक्तिसुधा साहित्य परिषत् सदस्यैः प्रकाशनस्य भारो गृहीतः । तेपि मुख्यतया धन्यवादभाजो भवन्ति । तत्र श्रेष्ठिप्रवरं श्रीहनुमानप्रसादधानुकामहोदयं शुभाभिराशीर्भिः युञ्जन्- श्रीविश्वेश्वरचरणकमलयोः पुष्परूपेण ग्रन्थमिमं समर्पयामि ।

रामगोविन्दशुक्लः अनन्तचतुर्दशी २०२६ विक्रमे ।

प्रस्तावना अयेदानीं वेदस्वरूपविमर्शाभिधो ग्रन्थः अनन्तश्रीकरपात्रस्वा- मिभिस्तपोमूर्तिभिर्विरचितः प्रकाशपथमानीयते । बौद्धमतावलम्बिनां वैज्ञानिकदृष्टिमावहतामाधुनिकानाम् आर्यसमाजान्तर्गतानां विवेच- कानाञ्च या विचारधारा वेदस्वरूपविषये, साऽत्र स्वामिचरणैः परिशीलिता वर्तते । स्वामिपादैः परिशीलितविशेषतायाः प्रतिपादनात्पूर्वं विषयप्रवेशाय किञ्चिद्वक्तुमिच्छामि आस्तिकनास्तिकभेदेन विभक्तेषु दर्शनप्रस्थानेषु आस्तिकदर्शन- प्रस्थानानि वेदस्वरूपविषये मतभेदमावहन्त्यपि तत्प्रामाण्यविषये न तेषां काचन विप्रतिपत्तिः । शब्दस्य पृथक्प्रामाण्यत्वमनङ्गीकुर्वन्तो वैशेषिका अपि वेदप्रामाण्यं निर्विचिकित्समभ्युपयन्ति । आस्तिक- दर्शनेष्वेकैकस्य तत्तत्सूत्रकारानुमता स्वस्वदर्शनानुकूला पद्धतिः मर्यादा च काचन नियता । नियताया अस्याः पद्धतेः मर्यादायाश्च निर्वाहाय तत्तत्सूत्रकारानन्तरकालीनाः सर्वेऽपि दार्शनिकास्सम्पवृत्ताः। अमीषां पदार्थेषु तदुपपादकप्रकारेसु तत्प्रामाण्याधायकेषु च प्रमाणेषु सत्यपि मतभेदे, वेदप्रामाण्यप्रतिक्षेपाय प्रवृत्तानां वेदबाह्यानां मतनि- रासाय 'अन्यैस्सह विरोधे तु वयं पञ्चोत्तरं शतम्' इति न्यायमवलम्ब- माना दार्शनिका एकीभवन्ति । तत्र मीमांसादर्शनं विहायान्येषां दर्शनानां वेदस्वरूपतत्प्रामाण्य- प्रसाधनं न मुख्यं प्रमेयम्, किन्त्वानुषङ्गिकम्। यावदेकं सर्वप्रमाणमूर्धन्यं किञ्चित्प्रसाधितं न भवति तावद्विचर्यमानानां प्रमेयाणां यथार्थं स्वरूपं न प्रसिध्येदिति हेतोः वेदप्रामाण्याभ्युपगमो दार्शनिकानाम् । मीमांसकानान्तु मुख्यं प्रमेयं वेदस्वरूपतत्प्रामाण्यतद्वाक्यार्थप्रसाधनमेव । अन्यानि प्रमेयाणि प्रमाणानि चानुषङ्गिकतया मीमांसकैर्विविच्यन्ते । अतएव भगवान् महर्षिर्जैमिनिः स्मृत्यधिकरणे स्मृतिग्रन्थानां

प्रातिशाख्यप्रभृतीनां विरचनात्पूर्वमपि पूर्वोक्तस्तन्तु रवि- Wait, is it "पूर्वोक्तस्तन्तुरवि-" or "पूर्वोक्तस्तन्तुर्वि-"? Look at line 5: "पूर्वोक्तस्तन्तुरवि-" च्छिन्न एवासीदित्यत्र न कश्चन संशयः । प्रत्नं किमपि न निर्मितमेभिः । Wait, "प्रत्नं किमपि न निर्मितमेभिः" or "नूतनं किमपि"? Look at the word: प् - र - त् - नं = प्रत्नं! (Pratnam = ancient/old? Wait, "किमपि न निर्मितमेभिः" - did they create anything ancient? Or "न प्रत्नं किमपि निर्मितमेभिः"?) Wait! "नूतनं किमपि न निर्मितमेभिः"? Let's look at the letters: Is the first letter 'प्र'? No! Look at 'न': Does it have a circular loop on the left? Wait, look at 'प्र' in 'प्रणीताः' (L4), 'प्रभृतीनां' (L5). Now look at the word in L6: It starts with 'न' with 'ऊ'-matra? 'नू'? Wait! Look at the letter: It has a loop on the left, a horizontal stroke... wait, no, it looks like 'प्र' or 'नू'? Wait

( ४ )

प्राचीनावीतिनो वा समाचरन्तोऽभवन्निति स्यात् । अतएवमादीनां ग्रन्थानामाविर्भावात्पूर्वमपि सुदृढः कश्चन सम्प्रदाय आसीदित्यनुमानं नासङ्गतम् । न च विनिगमनाविरहः, बीजाङ्कुरन्यायेन सम्प्रदायस्य साधयितुं शक्यत्वात् । किञ्च वेदाध्ययनकर्तॄणां भारतीयानां वेदग्रन्थपठितॄणामाधुनिका- नाञ्च भूयानस्ति प्रभेदः । अध्ययन पठनञ्च नैकरूपे भवतः । गुरुमुखो- च्चारणानूच्चारणव्यापारेऽध्ययनपदप्रयोगं न्यायविदो मन्यन्ते, पठन- पदन्तु वर्णवाचनरूपे साधारणव्यापारे । असाधारणाध्ययनव्यापार- विद्भिरेव चिरन्तनी सा परम्परा ज्ञायेत, न तु केवलं पठितृभिः । निय- तस्वरवर्णक्रमविशिष्टाया आनुपूर्व्या अधिगमोऽध्ययनव्यापारः, तद्रहिताया आनुपूर्व्याः शब्दतोऽर्थतो वाधिगमने पठनव्यापारः स्वरवैदिकप्रकरणप्रा- तिशाख्यलक्षणग्रन्था असाधारणाध्ययनव्यापार एवोपयुज्यन्ते । अथवा ते ग्रन्था एवाध्ययनस्यासाधारण्यं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः । 'त्रिनृत्या- दिर्नित्यम्' इति सूत्रोक्तो नियमोऽध्ययनव्यापार एव समन्वितो भवति, न केवलं पठनव्यापारे । नियमानां ज्ञानमन्यत्, तेषां परिपालनञ्चान्यत् । परिपालयितृभिरेव सा परम्परा संरक्ष्यते न केवलं ज्ञानवद्भिः । भूयाननयोर्दृष्टोभेदः । एवं सिद्धेऽध्ययनव्यापारस्यासाधारये वेदवाक्यार्थनिर्णयेऽप्यसा- धारणी सामग्री पूर्वजैः प्रवर्तिता विलसति । 'अज एकपाद् देवः' इति मन्त्रस्य-'एकपादयुक्तोऽजो मृगः' ( one footed goat ) इत्यर्थं पाश्चात्यपण्डितो 'ग्रिफिथ' महोदयो निश्शङ्कं ब्रूयात् । कामं वेदानां सन्निकृष्टकालत्वं कृत्रिमत्वञ्च प्रतिपादयेदजं दृष्ट्वा केनचन मन्त्रोऽयं विरचित इति । 'रमयत मरुतः श्येनमायिनं मनोजवसं वृषणं॒ सु॒वृ॒क्तिम् । येन शर्ध उग्रमवसुष्टभेति तदश्विना परिधत्तं॒ स्वस्ति' ।। इति कश्चन मन्त्रः ( तै० सं० २-१०७ ) हे मरुतः यूयमतिवेगेन समायान्तं पुरोवातं तथा क्रीडयत यथा पश्चाद्दिवातस्य निरोधस्स्यात् येन मेघेभ्यस्तीव्रधारारूपेण पतञ्जलं

( ५ )

ग्रीष्मेणातिसन्तप्तामिमां पृथिवीं प्राप्नुयात् । तदिदं जलं हे अश्विनौ पृथिव्याः क्षेमकरं यथा स्यात्तथा परितो धारयतम् इति तस्यार्थः । इममर्थमवगत्य पाश्चात्यः पण्डितः तदन्तवासिनश्च भारतीयाः कतिपय एव ब्रूयुः-यत् पश्चाद्वातो ग्रीष्मवर्धको वृष्टिप्रतिबन्धकश्च, पुरोवातश्च ग्रीष्मशामको वृष्टिप्रदश्चेति प्रकृतिसिद्धां स्थितिमनुभूय कश्चन कृषको मन्त्रमिमं व्यरचयदिति । 'नवो नवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रे । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः'।। [

[पृष्ठ ६]

(( ६ ))

नुसारेण मन्त्रा एकीकृता इति सन्देहे-मन्त्रा एव प्रथमं रचिताः अनन्तरं ब्राह्मणानीति द्वावब्रूयाद्वैदेशिको विमर्शकः । यस्य च मते सृष्टेरादौ लब्धजन्मानो मानवाः पशुतुल्या आसन् । तृणानि पर्णानि च खादन्तस्ताम्येव च वसानाः संस्कृत्या सभ्यतया वा विहीनाः अभवन्, क्रमेण विकसिताश्चाभूवन्निति हि सिद्धान्तः । सृष्टिशब्दः प्रलयशब्दो वा सापेक्ष इति न तस्य बुद्धौ समारोहति । प्रलयं गतस्यैव सृष्टिः, सृष्टस्यैव प्रलय इति न स समालोचयति । यदि समालोचयेन्न तर्हि संहिताब्राह्मणयोः पौर्वापर्यम् । प्रलयकाले येषां प्रलयस्तेषामेव सृष्टिरिति कुतः पौर्वापर्यम् । सृष्टिश्च प्रलयश्चेति द्वावपि नेष्येते यदि, न तर्हि साधयितुं शक्यमनयोरादिमत्त्वम् । मन्त्र- ब्राह्मणपाठयोः प्राबल्यदौर्बल्यविचारावसरे मीमांसकाः मन्त्रपाठस्यान्त- रङ्गत्वं ब्राह्मणपाठस्य च बहिरङ्गत्वं व्यवस्थापयन्ति । इमे चान्तरङ्गत्व- बहिरङ्गत्वे पाठयोरेव न मन्त्रब्राह्मणयोः । मन्त्रैर्विना ब्राह्मणानां ब्राह्मणैश्च विना मन्त्राणां स्वरूपलाभो दुष्करः । भागद्वयमपि बध्नन्त्येकेन सूत्रेण श्रौतस्मार्तकर्माणि । तेषाञ्चानुष्ठानाय मानवाः । मानवानां कर्मणाञ्च यथाधिकारं नियतस्सम्बन्धः । तानि कर्माणि भवन्तु शारीरिकाणि मानसानि वाचिकानि वा । सर्वविधैरपि तै- र्मानवानां नियतस्सम्बन्धः । आत्मचिन्तनं क्रियताम् देवा वा यागादिभिराराध्यन्ताम् जप्यन्तां वा मन्त्राः, सर्वत्र तेषां प्रयोगा- वगमो ब्राह्मणाधीनः । प्रयोगश्च मानवाधीनो मन्त्रसाध्यश्चेत्ययं याज्ञिकानां मीमांसकानाञ्च राजमार्गः । अनादी यथा सृष्टिप्रलयौ तथैव मन्त्रब्राह्मणकर्ममानवानां मिथस्सम्बन्धोऽप्यनादिः । क्व- चित्कदाचिन्मानवाः कर्मरहिता अभवन् । कर्माणि मन्त्रविहीनान्यासन् मन्त्राश्च ब्राह्मणसम्बद्धा नाभूवन्निति साधनं दुःशकम् । विदेशीयास्तु विमर्शका नेमां परम्परामङ्गीकुर्वन्ति, नाप्यत्र विश्वसन्ति, न चाप्ये- तादृशेषु अलौकिकफलजनकेषु कर्मसु श्रद्दधते । तेषां मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च पदपदार्थसम्बन्ध एव मनः प्रसरति । तद्बलेन ते वेदस्यापौरुषेयत्ववचनं वैदिकानां श्रद्धाजाड्येन वा प्रामाण्याभिनिवेशेन

[पृष्ठ ७]

( ७ )

वा सर्वविश्रम्भस्वभाव्येन वेति निरर्गलं ब्रूयुः, किन्तु तेषां तस्य पौरुषेयत्वकथनं विपरीताश्रद्धाजाड्येन वा अप्रमाण्याभिनिवेशेन, वा सर्वाविश्रम्भस्वभावेन वेति पर्यनुयोगे किं समाधानं स्यात् । तत्र नान्यतरपक्षपातो विना प्रमाणं विमर्शकानां युज्यते । तत्रापौरुषेयत्वे वेदानां कि प्रमाणम् ? पौरुषेयत्वे प्रमाणाभाव एव । न हि तत्र प्रत्यक्षं न वा शब्दः । अनुमानन्त्वप्रयोजकमिति स्वयं सूत्रकारः प्रतिपादयति । यथेदानीं वयं तथैव प्रागपि सर्वे न जानन्ति स्म कदा कुत्र को वेदभाग आत्मानमाविश्चकारति । अद्यत्वे च पश्याम आचार्यमुखादधीत्य वेदमधिगच्छन्तीति । तथैव सर्वदाऽयं क्रमो बभूव । अनित्यत्वं तस्य साधयितुमैदम्पर्य वहन्तोऽपि अन्ततो गत्वा ईश्वरकर्तृकत्वमेव प्रतिपद्यन्ते । अयमेव हांशः प्रमाणीभवति सुबहोः- कालात्पूर्वमपि वेदस्य न कश्चित्कर्तृत्वेन मनसापि ध्यात इत्यस्मिन् विषये । कथं नाम शब्दसन्दर्भेण सता केनचिदकर्तृकेण भवितु शक्यमिति वैदिकसम्प्रदायबाह्यानामाक्षेपः । शब्दश्च नित्यश्चेति विषयोऽयं न तेषां बुद्धिमारोहति । तत्रालोच्यमाने कारणमेतत्स्यादिति मन्तुमस्त्यवसरः । इह लोके परं यदावश्यकं मनुष्योचितं साधारणधर्मजातं तत्रैव चिराद्विरचितश्रमाणां तेषां मनुष्यजन्मनः पूर्वभूतं पश्चाद्वा भावितं विषयं प्रति मनो व्यापार- यितुं नासीत्कश्चनावसरः, नासीत्कोऽपि प्रामाणिक सम्प्रदायः । मतविशेषमवलम्ब्यापि तत्प्रबन्धप्रतिपाद्येषु न तावन्तं विश्रम्भं गौरवविशेषं वा ते बिभराम्बभूवुः, यदन्वहं ते प्रत्यक्षमैक्षन्त एकैकं वस्तुद्भवति क्रमेण वर्धतेऽन्ततो नश्यतीति, तदेकवासनारूपितधियां नैव तेषां प्रसक्तिः, कदाचिदाविरासीन्नित्यमपि किमपि स्यादिति मनसि कलयितुम् । वेदापौरुषेयत्वतत्प्रामाण्यविषये पूज्यपादैः स्वामि- चरणैः तत्तत्परिच्छेदे न केवलं शास्त्रसम्बन्धीनि प्रमाणानि प्रदर्शितानि; किन्तु परेषां युक्तिराशयञ्च विज्ञाय तान्नानूद्य तन्निरासाय परस्सहस्रं युक्तयस्सम्प्रदर्शिताः सुनिश्चितमिदमङ्गीकर्तव्यम्-यदविदितेदमप्रथम्- ताकात्कस्मादपि कालादारभ्य अथवा आ च भगवतः प्रथमायास्सृष्टेरा

श्शब्दा" -> look at: इ - त्य - द - य - श् - श - ब्दा = "इत्यदयश्शब्दा" (typo in original for इत्यादयः शब्दाः). Yes, 'इत्यदयश्शब्दा'! Wait, "अध्ययनोध्यापनसौकर्याय" -> look at 'नो': 'अध्ययनोऽध्यापन...' or 'अध्ययनोध्यापन...'? It's 'अध्ययनोध्यापनसौकर्याय'.

Let's check line 31: भवति । प्रथमं श्रुत्यकेगोचरा ये शब्दराशयोऽभवन् श्रुतिशब्दवाच्याः Wait, "श्रुत्यकेगोचरा" -> look at: श्रु - त्य - के - गो - च - रा -> wait, is that 'श्रुत्येकगोचरा'? Look at 'त्य': it has an e-matra? No, the e-matra is on 'क': 'के'? Wait, or is it 'श्रुत्येकगोचरा'? Look at 'त्य': त्य. Then 'के'? No, 'त्ये' + 'क'! The e-matra is on 'त्य': 'त्ये' + 'क' = 'श्रुत्येकगोचरा'! Wait, look at line 31: श्रु - त्ये - क - गो - च - रा. The slant line is over 'त्य'! So it is `श्रुत्येकगोच

[पृष्ठ १०]

रायां सत्यां पुस्तकयुगान्तर्गता अद्यजाता वद्याजाता विमर्शकाः मण्डलेषु काण्डेषु च पुस्तकत्वभ्रान्त्या वदन्ति-यदॄग्वेदस्य प्रथमं दशमञ्च पुस्तकमर्वाचीनम्, इतराणि च पुस्तकानि प्राचीनानीति । एतेषां कथनानुसारेण दशमं मण्डलमर्वाचीनमिति स्वीकारे एकत्रैव ऋतौ द्वितीयतृतीयादिमण्डलगतसूक्तानां विनियोगो यथा ब्राह्मणेन क्रियते, तथैव दशममण्डलगतसूक्तानामपि तस्मिन्नेव ऋतौ ब्राह्मणेन विनियोगः कृतो दृश्यते । तत्र वक्तव्यं भवेत्-यद्दशम- मण्डलविरचनानन्तरमेव ब्राह्मणाविर्भाव इति । तदत्र संहिता- ब्राह्मणयोः पौर्वापर्यं न भवितुमर्हतीति पूर्वमवोचम् । किञ्च ब्राह्मणग्रन्थेषु मतान्तरखण्डनपराणि वाक्यानि बहुलमुपलभ्य तत्र पौर्वापर्यं केचन कल्पयन्ति । शाखायन्थेष्विव ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि 'तद्वैके' 'तदुचैकै' 'तदु तथा न कुर्यात्' 'तन्नादर्तव्यम्' इत्येवमाद- यस्सर्वेषु ब्राह्मणग्रन्थेषूपलभामहे । तानिमान् सन्दर्भान् पश्यतस्सर्व- स्यापि बुद्धिरियमुदियादेव-यदत्र पौर्वापर्यं सुनिश्चितमेवेति । कानि चन स्थलान्यत्रोदाहृत्य विमृशामः । शतपथब्राह्मणे 'तद्वैके स्रुक्सम्मार्ज- नान्यग्नावभ्यादधति .... तदु तथा न कुर्यात् ..... तस्मादु परास्येदेवैतानि' (श. ब्रा. १।२।४।११) इति । दर्शपूर्णमासयोः स्रुचां जुहूपभृद्ध्रुवाणां वेदाग्रैस्सम्मार्जनं विहितम्- 'स्रुचस्सम्माष्टि' इति । वेदस्य दर्भमुष्टिविशेषस्याग्रभागाः सम्मार्जनानि । तैस्सु- चस्सम्मूज्य तानि केचन शाखिनोऽग्नौ प्रक्षिपन्ति, तत्तथा न कर्तव्यम्, किन्तु तानि निरस्येदेवेति ब्राह्मणस्यार्थः । एवम् 'अश्वशफमात्रं कुर्या- दित्यु हैक आहुः । कस्तद्वेद यावानश्वशफः, यावन्तमेव स्वयं मनसा न सत्रापृङ् मन्येतैवं कुर्यात्' (श. ब्रा. १।१।६।१०) दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशपरिमाणं कियद्भवेदिति विचारे केचनाश्वशफमात्रं भवेदिति वदन्ति, तदिदं दुर्ज्ञेयमश्वशफः कियान् भवेदिति । अतः प्रधानयाग- साधनाय यत्परिमाणं पर्याप्तं भवेदिति मन्येत तावत्सम्पादनीयमिति ब्राह्मणार्थः । एवमादीनि खण्डनानि संख्यातीतान्युपलभ्यन्ते शतपथ- तैत्तिरीयैतरेयादिब्राह्मणग्रन्थेषु । सत्यमेवञ्जजातीयकानि स्थलानि

[पृष्ठ ११]

भ्रमसमुत्पादकानि । भ्रमन्निवृत्तये धीरैरत्र विमर्शः कर्तव्यः । अवि- च्छिन्नपरम्परावगन्तार एवात्र समर्था भवितुमर्हन्ति, न तु पाश्चात्या- स्तदनुयायिनो वा । तत्र शतपथब्राह्मणानि प्रायः तैत्तिरीयशाखां विषयीकुर्वन्ति इति प्रतीयते । नैतावता शतपथब्राह्मणस्य तैत्तिरीय- शाखापरिवर्तित्वं निर्णतुं शक्यम् । तैत्तिरीयशाखायामपि शतपथ- ब्राह्मणविषयाणां खण्डनमुपलभ्यते । अत्र कथमस्माभिर्निर्णतुं शक्यम् यच्छतपथब्राह्मणं परिवर्ति तैत्तिरीयब्राह्मणं वेति । तैत्तिरीयशाखायां-'स्रुक्सम्मार्जनान्यग्नो प्रहरति .... तान्येके वृथैवा- पास्यन्ति, तत्तथा न कार्यम् .... तस्मादेतान्यग्नावेव प्रहरेद्' (तैं. ब्रा. ३।३।२) इति वाक्यं स्पष्टमेव शतपथविषयं खण्डयत् स्वमतं सम्मार्जनीना- मग्नो प्रहरणमुपसंहरति । एवं पुरोडाशपरिमाणमश्वशफमात्रं स्वीकुर्वाणास्तैत्तिरीय- शाखिनः 'यावन्तं वा मन्येत त न सत्रापृञ्च करोतीत्येके' (आप. श्रौ २।२५।५।६ ) इति कल्पान्तरमपि निर्दिशन्ति । यद्यपीदं श्रौतसूत्रं शतपथब्राह्मणपरवत्यैव, तथापि कृष्णयजुर्वेदीयशाखान्तरग- तपरम्परामवलम्ब्यैव मतान्तरमापस्तम्बाचार्य उल्लिखतीत्यभ्युप- गन्तव्यम् । प्रायः शुक्लयजुर्वेदशाखागतान् विषयान् 'इति वाज- सनेयकम्' इति 'माध्यन्दिनम्' इत्येवापस्तम्बो निर्दिशति । अत- एवमादयो विषया नूनं विमर्शयोग्याः । तदत्रैवमभ्यूहितुं शक्यते यदासीत्कञ्चन समयः, यत्र ब्रह्मवादिनो महर्षयः मिथस्सम्भूय गोष्ठीं कुर्वन्त एवमादीन् विषयान् विचारया- म्बभूवुः । विचार्य निर्णीतानां विषयाणामनुष्ठानेनाध्यापनेन च तान् यथावत्परिपालयाम्बभूवुः । सततं तेषामिदमेवैक मुख्यं कार्यमभवत् । विचारगोष्ठीषु सादरं सगौरवञ्च पूर्वजानां नामानि वसिष्ठभरद्वाजविश्वामित्रादीनि निर्दिदिशुः । अनन्तासु वेदशाखासु अध्ययनाध्यापनपरम्परायां सम्मिलितासु तदनुसारेण श्रौतस्मार्त कर्मस्वनुष्ठानपथमवतीर्णेषु विचारसरणिरियं तेषां नासङ्गता भवितुमर्हति । परम्परागत विचाराणामेवेदं रूपान्तरं यद्ब्राह्मणं नाम । यथा ऋषीणां निरतिशयमननव्यापारफलं मन्त्राः तथैव

( १२ ) तेषामनितरसधारणगोष्ठीस्मरणपरिणामो ब्राह्मणम् । लिपि- निबद्धत्वं तु मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च नासीदिति कश्चन काल एतादृश एव । सर्वेऽपि विषयाः श्रवणेनैवावधार्यन्ते स्म । ब्रह्मचर्ये चिरकालस्थि- तानां तेषां महीयसी खलु स्मरणशक्तिः अतएव श्रुतिरिरति नामान्तरं संहिताब्राह्मणयोस्सङ्गच्छते । एतेन कल्पसूत्राधिकरणे पूर्वपक्षस्सहेतु- कसिद्धो भवति । अनेन यथा विमृश्यमाने नून प्राचीनपरम्परासिद्ध वस्तु निर्गलित स्यात् । किञ्च पूर्वोत्तरमीमांसे वेदवाक्यार्थनिर्णयायैव सम्प्रवृत्ते इति जगत्प्रसिद्धमिदम् । महर्षिणा जैमिनिना व्यासाचार्येण वा यानि सूत्राणि सन्दृब्धानि तानि वेदवाक्यगर्भीतानि इति तच्छास्त्रविदो जानन्ति । तत्र पूर्वमीमांसायां प्रायोऽधिकरणेषु विधिवाक्यान्यर्थवादवाक्यान्ये- वोदाहृत्य विचारः प्रवर्त

यथाप्रतिपादित पाठ प्रस्तुत है:

पृष्ठ १४

णवाक्ये पूर्वोक्तान्यतमव्यञ्जकत्वं दुरुपपादम् । अपां रजोधमंत्राभिः वायोश्च तत्सङ्गमः वामस्य धनस्य समुत्पत्तिः, तस्य च देवसम्बन्धित्व- मित्यस्मिन्नर्थे न तात्पर्यम्, किंतु 'वामदेव्यम्' इति शब्दनिवर्चनाये- वायं निगमः प्रवृत्तः । निर्वचनेन सिद्धस्य शब्दस्य सामविशेषोऽर्थः । अत्राश्लीलस्य कावसरः । एवं संवादरूपेण प्रवृत्तेषु मन्त्रेषु वैषयिकानर्थानुपलभ्य तत्रानन्द- रतां प्रकटयन्तः केचन ऋक्संहितायाः प्रथममण्डलस्यैकोनाशीत्युत्तर- शततमं सूक्तं षडृचमुदाहरन्ति । अनुक्रमणिकाकारः कात्यायनः ऋक्संहितागतानां समेषां मन्त्राणां सूक्तानाञ्च ऋषि छन्दः देवतां विनियोगञ्च यथायथं प्रदर्शयतीति प्रसिद्धमिदम् । इमान्येव सूत्राण्य- वलम्ब्य मन्

( १६ ) तदयमत्र निष्कर्षः - भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिपुरुषदोषासंस्पृष्टा अपौ- रुषेया वेदाः, प्रामाण्यञ्च तेषां स्वत एव, 'मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं वेदा- नाम्', यथाऽऽनुपूर्व्या प्रथममेव सिद्धा मन्त्रास्तेषामेव निरति शय- ननव्यापारेण दर्शनमृषीणामभवत्, ब्राह्मणभागा अपि अना- दितः कालानपरम्पराप्राप्तविचाराणामवद्योतकाः, संहिताया ब्राह्म- णस्य च नष्टाश्वदग्धरथन्यायेन मिथस्सम्बन्धः, ऋषयश्च लक्ष्यैक- चक्षुषः, क्वचिदर्था अपि शब्दाननुधावन्ति, वेदवाक्यार्थावधारणाय निगम Coach निरुक्तव्याकरणानुक्रमणिकामीमांसान्यायादिसव्यपेक्षता, एतद- विरोधेन निर्णीत एव वाक्यार्थ उपादेय इति । तदिदं सर्वं समवेक्ष्य स्वामिवरैर्ग्रन्थोऽयं प्रणीतः। तमिमं सर्वमवबोध्य प्राचीनं सिद्धान्तमवधारयन्विति सर्वानभ्यर्थयते । विदुषामाश्रवः भाद्रपद शुक्ल. १५ पट्टाभिरामशास्त्री सं० २०२६ वाराणसी। विषय-सूची १-वेदस्वरूपविमर्शः १-२६४ बेदानामनादित्वम्, वेदशब्दार्थनिरुक्तिः, वेदानामानन्त्यम्, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम्, वेदविज्ञानवादः मन्त्रार्थविचारः, वाकत्रित्वम्, शरीरे क्रियाद्वैविध्यम्, वैज्ञानिकाथंपरीक्षणम्, शब्दब्रह्मवादः, वेदे ऐतिहासिक- घटनाक्रमः, जातिवादः, प्राकृतयज्ञवादः । २-वेदप्रामाण्यविमर्शः २६५-३७३ वेदस्येश्वरसत्त्वसमर्थनम्, प्रमाणानां स्वतःस्वपरतस्त्वे, बुद्धस्य सर्वज्ञत्वनिरासः, तर्काप्रतिष्ठानम्, वेदस्य नित्य- त्वसमर्थनम्, वेदाध्ययनाधिकारिनिरूपणम् । ३ - वेदापौरुषेयत्वविमर्शः ३७४-४२० अपौरुषेयत्वसमर्थनम्, ईश्वरस्य स्मर्तृ त्वकथनम्, वाचक.ाकथनम्, नैयाकरणमतकथनम् । ४ - ब्राह्मणानां वेदत्वविमर्शः ४२१-४४७ ब्राह्मणानां वेदत्वसमर्थनम्, कात्यायनपरिशिष्टस्य तत्कर्तृ कत्व- समर्थनम्, व्याकरणमतम्, महाभाष्ये विरुद्धवाक्यानां समन्वयकरणम् ।

इत्यादृत्यैव / इत्यादायैव / इत्याद्यादृत्यैव: Letters: इ (i) त्या (tyaa) द (da) with what? Wait, after त्या, there is: द (da) with ृ (ri) = दृ? Wait, is it "इत्यादृत्यैव" or "इत्यादायैव"? Look at: इ (i) त्या (tyaa) दृ (dri) त्यै (tyai) व (va) Wait, let's look at the letters between त्या and व: There is: दृ (dri)? No, there is दा (daa)? Wait! Is it "इत्यादृत्यैव"? Let's count characters: इ, त्या, ?, ?, व Wait! इ (i) त्या (tyaa) द (da) with ृ (ri) -> दृ त्य (tya) with ै (ai) -> त्यै व (va) -> व "इत्यादृत्यैव" = इति + आदृत्य + एव! "आदृत्य" means "having respected / regarding / taking pride in / having honored"! "अस्यस्माकं वेदराशिः इत्यादृत्यैव स्वीयं गौरवं जगति भारतीयाः समुद्घोषयितुं प्रभवन्ति ।" "इत्यादृत्यैव" - इति + आदृत्य + एव! Let's check if there is an extra 'दा': No, it's

२ वेदस्वरूप-विमर्शः यते इति ज्ञानम्, ज्ञानसाधनम्, ज्ञानकर्म, ज्ञानाधिकरणम् ; सत्ता, सत्तासाधनम्, सत्ताकर्म, सत्ताधिकरणम् ; स्थितिः, स्थितिसाधनम्, स्थितिकर्म, स्थित्यधिकरणञ्चेत्यादि सर्वं वेदशब्दार्थतया व्याख्यातुं शक्यते । तत्र ग्रन्थात्मकैषु वेदेषु शाब्दज्ञानसाधनत्वमेव समन्वयायन्ति प्रायेण विद्वांसः । अन्वेषणप्रक्रियया परिशील्यमाने तु सर्वविधज्ञान- साधनत्वम्, ज्ञानरूपत्वम्; सत्तासाधनत्वम्, सत्तारूपत्वम् ; स्थितिसाध- नत्वम्, स्थितिरूपत्वम् चेत्याद्यपि वेदशब्दार्थे समन्वितं भवति । अत्रोच्यते - यद्यपि 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इति कामदोग्धृत्वात् शब्दानां व्याकरणकोषादिबलाच्चानेके विलक्षणाश्च वेदशब्दार्थाः संभ- वन्ति; तथापि 'योगाद्रू ढिर्बलीयसी' इति नयेन योगरूढार्थ एव स्वाभा- विकः । विनोदाय तु यथार्थं कामं गृह्णन्त्वन्वेष्वर्थाः । प्रसङ्गानुसार- मन्यार्थोऽपि । एकश्च वेदशब्द आद्युदात्तः शब्दराशेर्बोधकः; अपरश्च अन्तोदात्तः कुशमुष्ट्यादेर्बोधकः 'वेदं कृत्वा वेदिं करोति' इत्यत्र । अत एव उब्छादिगणो ऋष्पादिंगणे च वेदशब्द उभयत्र पाणिनिना पठितः । अत एव मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशावेव मुख्यो वेदशब्दः । स एवार्यजातेः सर्वस्वम् । तन्मूलिकैव भारतीया संस्कृतिः । तमेवाधारीकृत्य ज्ञानविज्ञा- नादिकर्माणि साधयितुं महतां प्रयत्नः । शब्दराश्यात्मकं वेदमनाश्रित्य तु पूर्वोक्तव्युत्पत्तिलभ्यमेकमप्यर्थं कश्चिन्न साधयितुं शक्नोतीति स एव मुख्यशब्दार्थोऽभ्युपेतव्यः । अनन्ता वै वेदाः यदपि - "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुर्भिर्ब्रह्मचर्यमुवास । तं ह जीर्णं स्थविरं शयानमिन्द्र उपव्रज्योवाच - भरद्वाज यत्ते चतुर्थमायुर्दद्यां किमेतेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपान विज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हेकैकस्मा- न्मुष्टिमाददे । सहोवाच भरद्वाजेत्यामन्त्र्य-वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः । एतद्वा एतैस्त्रिभिरायुर्भिरन्ववोचथाः' इति । (तै० ब्रा० ३ । १० । ११ । ३-४ )

वेदस्वरूप-विमर्शः ३ नहि इदानीमुपलभ्यमाना वेदा अनन्ताः सन्ति । तस्माद्दिज्ञायते "यत्किमपि तत्त्वान्तरमेव वेदपदव्यपदेश्यं यदनन्तं भवतीति" उच्यते । तन्न; 'भरद्वाजो ह' इत्यादिसमुद्धृतवचनविरोधात्, शब्दराश्यात्मक- वेदाध्ययनार्थमेव ब्रह्मचर्यग्रहणविधिप्रसिद्धिभ्याम् । किञ्च 'अन्ववोचथा' इत्यनुवचनस्य शब्दराशिग्रहण एवाञ्जस्यम् । नहि तत्त्वान्तरस्य तन् सम्भवति । न चोपलभ्यमानस्य वेदस्यानन्त्यं नास्तीति वाच्यम् ; देव- र्ष्यादिग्राह्यस्य वेदस्यानन्त्ये बाघाभावात् । अद्यत्वे तु मानवबुद्धिग्राह्याणा- मपि सहस्राधिकशाखानां विपरिलोपो दृश्यते, महाभाष्यकारादिभि- र्वेदस्य एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखानां चर्चितत्वात् । देवादिबुद्धि- ग्राह्यास्तु वेदा अनन्ता एव । अत एव - 'इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ।' इति वचनं श्रूयते । अपि च-अनन्तप्रपञ्चस्रष्टेः ईश्वरज्ञानपूर्वकत्वेन तदनन्तज्ञानेष्वनु- विद्धानां शब्दानामानन्त्यम्- 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।' इति अभियुक्तोक्तेः । अत एव ईश्वरीयनित्यानन्तज्ञानेषु अनुविद्धाः शब्दरूपा वेदा अपि नित्या अनन्ताश्चेति सर्वमनवद्यम् । अत एव च 'वेदैरेव ब्रह्मा सृष्टि करोति' इति श्रुतिस्मृतिषु, पुराणेषु, च प्रसिद्धिराञ्ज- स्येनोपपद्यते । नात्र वेदशब्दव्यपदेश्यं किमपि तत्त्वान्तरं निर्दिष्टम् , 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे', 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति 'शब्द'पदनिर्देशात् । अत एव 'भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भूमिमसृजत' इत्यादिभिः शब्दव्याहरणपूर्विका सृष्टिः श्रूयते । यथा लोके कुलालो घटशब्देन घटं स्मृत्वा दण्डचक्रादि- व्यापारेण तं सृजति तथैव परमेश्वरोऽपि तैस्तैः शब्दैस्तांस्तानर्थान् स्मृत्वा सृजति । ऋचोमयः सूर्यः एवमेव "वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः" इत्यपि नानुपपन्नम् । त्रयीप्रोक्त- कर्मफलात्मकत्वात् सूर्यस्त्रिभिरशून्यः स्यादिति युक्तमेव । सवनप्राधा-

[पृष्ठ ४]

४ वेदस्वरूप-विमर्शः स्यात् कर्मणां प्रातरादिभेदेन ऋगादिमत्त्वम्, तत्त्वान्तरैरपि कथमशून्य- त्वव्यवस्था सूर्यस्य सेत्स्यति। अत एव च सूर्यस्य त्रयीमयत्वम्। यदुक्तम्- "ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्येऽह्नः। सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥" (तै० ३।१२।९।१) इति श्रुतिः आरम्भमध्यान्तिमानां भागानामृग्यजुःसामत्वमाम्नाती"ति। तदपि न युक्तम्; दिवसस्य पूर्वाह्नादिभागेषु सूर्यस्य ऋगादियुक्तत्वो- क्त्या भागत्रयस्य ऋगादित्वात्सिद्धेः। नहि 'मध्याह्ने छत्रधर' इत्युक्त्या मध्याह्नस्य छत्ररूपत्वं वक्तुं शक्यम्। सायणीयो मन्त्रार्थस्तु-'दिवि वर्तमान आदित्यो देवः पूर्वाह्णे काल ऋग्देवताभिः सह

६ वेदस्वरूप-विमर्शः

शरीरस्योपभोगसाधनतया शरीराद्बहिर्गतमपि चक्षुर्ज्ञानाख्यं भोगं जनयतीति न बुद्धाववागच्छति। निर्गत्य दूरं गतस्य चक्षुस्तत्प्रदेश- स्थान् लघूनन्यानपि पदार्थान् कुतो न गृह्णाति ? शक्तिस्स्वस्य तादृशी यत्सूर्यमण्डलपर्यन्तमपि गत्वा सूर्यमण्डलमपि दर्शयति, परं तत्रस्था- नन्यानर्थान्न दर्शयति। यथा दूरस्थं पर्वत पश्यामस्तथा तत्रैव स्थितानि लघूनि तृणान्यपि कुतो न पश्यामः ? चाक्षुषो रश्मिरेव कश्चित् प्रयाति, न सर्वं चक्षुरिति चेत्; समीपेऽपि वस्तुनि चाक्षुषो रश्मिरेव गच्छति, तत्र कुतः सूच्यादीन्यपि पश्यति ? दूरस्थञ्च वस्तु बृहदतिलघु कुतः पश्यामः ? चक्षुषोऽङ्गुल्यादिना पीडने यः पदार्थो यत्र स्थितस्तस्मात् किञ्चिद् दूरे अथ उच्चैस्तिर्यग्वा दृश्यते, तत् कुतः ? चाक्षुषो रश्मिरेव तत्र तिर्यग्भूत इति चेदास्तां तत्, परं यत्र रश्मिर्गतस्तत्र पदार्थ एव यदा न विद्यते तदा कथं दृश्यते" इति। तन्न; शरीरावच्छिन्नस्यैव भोक्तृत्वे- नादोषात् । तथा हि—चक्षुषो विषयसमर्पकतया बहिर्गमनेऽपि 'सूर्य- मण्डलज्ञानवानहमिति ज्ञानवत्त्वं ज्ञानाधिकरणस्य शरीरावच्छिन्नस्य आत्मन एव सम्भवति। यदुक्तम्—"सूक्ष्मस्य मनसो हृदयस्थत्वेन तत्सहयोगाभावान्न बहिर्गतेन चक्षुषा रूपग्रहणं संभवती"ति। तदप्यसङ्गतम्; चक्षुषो मनोयोगाभ्युपगमेन दोषाभावात् ; दीर्घस्य नेत्ररश्मेर्विषयदेशगमनेऽपि शरीरसम्बन्धाविच्छेदात् । अत एव यदुक्तम्—"मनसो बहिर्गमनमुपहासास्पदम्, मनसो बहिर्गमने शरीरधारणासंभवादि"ति। तदपि न; 'तन्मनोऽसृजदि'ति श्रुत्या मनसः कार्यत्वेन नाणुत्वम्, किन्तु मध्यमपरिमाणत्वमेवेति तस्य तडागोदकस्येव इन्द्रियप्रणालिकया विषयदेशगमनेऽपि शरीरसम्बन्धा- विच्छेदेन तस्य धारणसंभवात् । वेदान्तमतरीत्या चक्षुःप्रणालिकया सूर्यमण्डलपर्यन्तं निर्गतस्यान्तः- करणस्य विषयस्य चैकदेशस्थत्वेन अन्तःकरणावच्छिन्नविषयावच्छिन्न- चैतन्ययोरैक्येन प्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन विषयज्ञानं

वेदस्वरूप-विमर्शः ७

प्रमातृनिष्ठं भवति, तस्य च देहे प्राकट्यं भवतीति कृत्वैव देहस्य भोगायतनत्वमुच्यते । सांख्ययोग-मतरीत्या तु यथा ग्रामाध्यक्षो ग्रामीणेभ्यः करमादाय विषयाधिपतये समर्पयति, विषयाध्यक्षो मन्त्रिणे, मन्त्री च सर्वाधि- पतये तथैवेन्द्रियैर्विषयाश्चित्ताय समर्प्यन्ते, तेन बुद्धयै, सर्वार्थकारिण्या बुद्ध्या च स्वप्रतिबिम्बिते पुरुषे, प्रतिबिम्बतादात्म्याभिमानेन पुरुषोऽपि तद्वाराव स्वात्मनि विषयसम्बन्धं मनुते । जबाकुसुमसम्वन्धेन स्फटिक- लौहित्यमिवेन्द्रियोपस्थापितैर्विषयैः बुद्धेर्विषयाकारता संपद्यते, चिच्छाया- पन्नायां बुद्धौ विषयोपरागेण चिच्छायाऽप्युपरज्यते । छायायामुपरक्तायां बिम्बरूपः पुरुषः स्वात्मनि विषयोपरागं मनुते, यथा मलिने दर्पणे मलिनं प्रतिमुखं दृष्ट्वा मलिनं मे मुखमिति मत्वा शोचति, तद्वत् । अत एव यदुक्तम्—"चक्षुषा रूपं प्रकाश्यते, न रूपमानीयते, तस्मिंस्तच्छक्तेरभावादि"ति । तदपि न; चितेर्निश्चेयप्रायेण वस्तु- रूपभेदानेतुं शक्यते तदा पदार्थत्वादिनिन्द्रियैर्भोक्तुरर्थे रूपादि समर्पणे- बाधाभावात् । इदमिह ज्ञातव्यम्—कैश्चित्तु गोलकमेव चक्षुरित्युच्यते । तथा हि— "गोलके चिकित्साप्रयोगाद्विषयोपलब्धैर्गोलकगुणदोषानुवर्तितया कृष्णां सारगोलकमेव चक्षुः, न तु तेजस्तस्यानुपलभ्यमानत्वात् । वेगवताऽपि तेजसा योजनशतसहस्रव्यवहितचन्द्रसूर्यतारकादि कथमतिशीघ्रं ग्रहीतुं शक्येत, कथञ्चाल्पकं नयनं तेजः मिहिरमहसा प्रतिहतं न भवेत् , कथञ्च स्फटिकाभ्रान्तरितपदार्थोपलब्धिस्तेन स्यात्।" परमेतन्न सङ्गतम् ; कुठारादिकारकवदिन्द्रियाणामपि प्राप्यकारित्वेन कृष्णसारगोलके तद- संभवेन तदनुपपत्तेः । अपि च—न गोलकानामिन्द्रियत्वं संभवति, कर्ण- शष्कुलीरहितस्यापि सर्पस्य शब्दोपलम्भात् । एवमेव गोलकादिहीनानां वृक्षाणामपि दर्शनश्रवणाद्युपलम्भाच्च तदनुपपत्तिः । 'तस्मात् पश्यन्ति पादपाः" इत्यादिशास्त्राणि विज्ञानञ्चाधुनिकमेतमवमानयन्ति। अश्रुष्कस्य वृक्षस्य छेदनप्रतिषेधेन प्राणित्वावगमाच्च ।

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the provided image into Devanagari Markdown:

[वाम पृष्ठ / Left page]

८ \hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{20pt} यदुक्तम् — "चिकित्सादिप्रयोगान् कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वम्" इति। तदप्यकिञ्चित्करम् ; तस्याधेयमात्रोपकारकत्वात् । \hspace{30pt} "चिकित्सादिप्रयोगस्तु गोलके यः प्रवर्तते । \hspace{30pt} सोऽयमाधारसंस्कारः आधेयस्योपकारकः ॥" \hspace{20pt} इति । कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वे तस्य विषयैः संसर्गाभावान्न विषयप्रत्यक्षं स्यात् । तस्मात्तैजसस्य चक्षुषोऽधिष्ठानमेव कृष्णसारगोलकः स्वोपघाता- नुपघाताभ्यां चक्षुषोऽप्युपघातानुपघातौ जनयति । \hspace{20pt} इन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणं भूतप्रकृतित्वे सति निर्वहति नान्यथा । भौतिकानीन्द्रियाणि स्वस्वविषयमधिगन्तुमुत्सहन्ते । गोलकशक्तिरिन्द्रि- याणीति पक्षो मीमांसकानाम् । ननु न प्राप्यकारित्वं सर्वेन्द्रियाणाम्, रसनस्पर्शनयोरेव तद्दर्शनात् । चक्षुःश्रोत्रे तु दूरदेशस्थरूपशब्दग्राहके कथं प्राप्यकारिणी स्याताम् ? घ्राणं तु त्रिपुटिकानिकटनिहितपदार्थ गन्धमपि गृह्णाति, दूरतोऽपि प्रवहदनिलसमानतमालतोमल्लिका- यूथिकादिसौरभमुपलभते, निकटनिहितद्रव्येणापि न सन्निकर्ष इत्यप्राप्य- कारित्वमेव तस्य । तस्माच्छक्तिविशेषणमधिष्ठानमेवेन्द्रियम्, चन्द्रार्क- ग्राहिणि चक्षुषि नतरां प्राप्यकारित्वमिति चेन्न । कारकत्वेन प्राप्यकारि- त्वस्यैबौचित्यात् कारकञ्चाप्राप्यकारि चेति चित्रम् । अप्राप्यकारित्वे च शक्तेर्विशेषात् कुड्यादिव्यवहितमपि वस्तु चक्षुर्गृह्णीयात् । \hspace{20pt} यदुक्तम्— "तत्र कार्यानुपलम्भात्र शक्तिः कल्प्यते" इति । तदपि न क्षोदक्षमम् ; तेजसो द्रव्यत्वाद्व्यवधानानुगुणमेव कार्यकरत्वम् अमूर्तायास्तु शक्तेर्नव्यवधानमबाधकं भवेदिति तेज एवेन्द्रियं कल्पनीयम्, न शक्तिः शक्तिमदधिष्ठानं वा । श्रोत्रस्यापि प्राप्यकारिता वक्ष्यते । घ्राणस्यापि समीरणान्दोलितमल्लिकामानत्यादिपुष्पप्रसृतत्रसरेणुनिकरा- धिकरणगन्धग्रहणात् प्राप्यकारितैव । न च त्रसरेणुविसर्पणाद् द्रव्यक्षयः, पृथिव्यापूरकत्वेन त्रसरेणुभूयस्त्वेन च तददोषात् । अत एवाशुचिद्रव्या- घ्राणेऽपि प्रायश्चित्तान्नानम् । चक्षुषस्तेजःप्रसरणात् प्राप्यकारित्वं, श्रोत्र- स्यापि शब्दाभिव्यञ्जकध्वनेरुत्पत्तिदेशे गमनात् तादृशस्य ध्वनेः श्रोत्रदेशे

[दक्षिण पृष्ठ / Right page]

\hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{70pt} ६ आगमनाद्वा सन्निकर्षस्य सत्त्वान्न प्राप्यकारित्वभङ्गः । त्वग्-रसनयोस्तु प्राप्यकारित्वे न विवादः । तस्मात् प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणीति । \hspace{20pt} यदुक्तम् — "अयस्कान्ताञ्जनतिलकमन्त्रादिवदप्राप्तस्यैव ग्राहकं चक्षुः। तथात्वेऽपि न सकलार्थभासकत्वप्रसङ्गः, योग्यदेशापेक्षणात् । यथा अयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्तस्याकर्षणे प्रवर्तमानोऽपि न सर्वस्यायसः तथा- विधस्याकर्षणे समर्थः, अपि तु योग्यदेशस्थस्यैव, अञ्जनतिलकमन्त्रादि- र्वा अप्राप्तस्य रुत्यादेराकर्षकः सन् न सर्वस्याकर्पको दृष्टः, नियतस्यैव स्त्र्यादेस्तेनाकर्षणोपलम्भात्, तथैव चक्षूरश्मयो लोकान्तरं गत्वा किमिति रूपं न प्रकाशयन्ति, चक्षुषा संयुक्तसमवायात् रूपमिव गन्धादिकमपि किमिति न प्रकाशयति, तत्रापि तस्याविशेषात् इति चोद्ये योग्यतैव शरणम्" इति । \hspace{20pt} तन्न ; तथात्वे योग्यताविशेषादेव एकेनेन्द्रियेणैव सर्वप्रकाशसिद्धौ चक्षुराद्यभ्युपगमस्य वैयर्थ्यापातात् । त्वच एव योग्यताविशेषात् तत्त एव तत्तदर्थोपलम्भसंभवात् । यदि तु योग्यताया अपि निर्धारणाथ कार्यकारणभावनिर्धारणमावश्यकम्, तदा प्रकृतेऽपि स निर्धारणीयः । यथाऽयसो नियतदेशप्राप्तिर्वक्तव्या । यदि चक्षुःप्रदेशे पर्वतादिविषयस्य गमनमनुपलब्धेतसा नाभ्युपेयते, तदा चक्षुष एव विषयप्रदेशगमन- मभ्युपेयताम्, अयस्कान्ततिलकादीनां संयोगसम्बन्धानपेक्षत्वेऽपि देश- विशेषप्राप्त्यपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अन्यथा दूरस्थवस्तुदर्शनाय पुरुषस्य गमनं भवन्मतेऽपि नोपपद्यते । बिडालादिचक्षूरश्मिगमनस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च प्राप्यकारित्वम् । \hspace{20pt} किञ्च — इन्द्रियत्वाविशेषेऽपि त्वगादिरपि कुतो नायस्कान्तवत् प्राप्य- कारी, योग्यतायाः सर्वत्राप्यनपायात् । तथाऽदर्शनान्न तत्र तथेति चेत्, प्रकृतेऽपि तथाऽदर्शनस्य तुल्यत्वान, गोलकस्य विषयदेशाप्राप्तिदर्शनेऽपि रश्मीनां तदप्राप्तिदर्शनस्य वर्णयितुमशक्यत्वात् । बिडालनेत्ररश्मीनां प्राप्तिदर्शनाच्च । \hspace{20pt} किञ्च — नियतदेशप्राप्त्यपेक्षामे प्रभावशक्त्याद्यात्मना अयस्कान्तादीना- मपि लोहसंसर्गो भवत्येव । सर्वथाऽसंसर्गेऽसंसृष्टत्वाविशेषात् दूरस्थाना-

प - ल - भ्य - ते (8 syllables). Count the syllables in that word in line 22: रूपं (2) दूरमपि (4) 1: प्र 2: स 3: दु (it has a loop like 'द' with u-matra 'ु'?) 4: र (it's a 'र'!) 5: प 6: ल 7: भ्य 8: ते Wait! The typesetter swapped 'र' and 'द'! They put 'दु' then 'र' -> प्रसदुरपलभ्यते! Wait, look at syllable 3 and 4: Syllable 3: it has a rounded back like 'द' with 'ु' below it? Wait, or is it 'र' with 'ु' = 'रु'? If it's 'रु', how is 'रु' written in this font? Look at 'गुरु' or 'रू'? In line 22: look at syllable 3: it is 'द्'? No, wait, look at 'द' in 'दूरमपि' right before it: 'दू' has a circle on the right with a tail. The letter after 'स' has: top bar, small vertical, round body like 'द', then a tail going down: that is 'द'! And under it? There is a 'ु' or nothing? Wait

१२ वेदस्वरूप-विमर्शः समीपस्थः' इति सान्तरप्रत्ययो न स्यात् । भवति च तथा प्रत्यय इति चेन्न; यत उक्तप्रतीतिः शरीरापेक्षया सान्तरत्वं विषयीकरोति, न त्विन्द्रियापेक्षया इन्द्रियस्यातीन्द्रियतया तदपेक्षया सान्तरत्वस्य चक्षुषो वीक्षणाक्षमत्वात् । ननु यदि विषयदेशगतेन चक्षुषा विषयो वीक्ष्यते, तदा नेत्रापि- धानेऽपि प्रत्यक्षं स्यात् , नेत्ररश्मेर्विद्यमानतया तत्सन्निकर्षस्य तदानी- मपि सत्त्वात् । अतः कृष्णसारगोलकमेव कुतो न चक्षुः ? तत्त्वचे निमीलनेन व्यवधानादमहस्यमुपपद्यते इति चेन्न । नयनगोलकादारभ्य विषयपर्यन्तं बद्धरेखस्यैव मनःसंयुक्तस्य च चक्षुषो विषयग्राहकत्वाभ्यु- पगमात् । निमीलने तु विषयसंयुक्कोऽपि नेत्ररश्मिर्मनसा वियुक्तो- ऽबद्धरेखश्च कथं विषयं गृह्णीयात् ? वेदान्तपचेऽपि उन्मीलि

प, रि, then what? Wait, look at the top: Above रि there is an 'ि' matra. Above the next letter: is there an 'ि'? Wait, the next letter is 'ग', then 'णि' (with 'ि' matra), then 'ता', then 'नि'! Look: प - ri - ga - ṇi - tā - ni -> परिगणितानि! Wait, look at 'णि': it has ण and 'ि'! Wait, look at 'लघून्य-': Is it लघून्य- or लघुव्य-? It is 'लघून्य-' (laghūnya- / laghunya-): 'लघूनि' in sandhi before 'अ' becomes 'लघून्य'! लघूनि + अपरिमितानि or अपरिगणितानि = लघून्यपरिमितानि / लघून्यपरिगणितानि! Wait, in line 22: Is it "अपरिमितानि" or "अपरिगणितानि"? Wait, look at line 22: "लघून्यपरिमितानि" - wait, look at "परिमित" vs "परिगणित": Let's look at line 39 on page 15: "शतशो मण्डलानि सन्ति" (hundreds of mandalas). If mandalas are produced from the object to the eye, are they "countless" (अपरिमितानि)