वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

२ वेदस्वरूप-विमर्शः यते इति ज्ञानम्, ज्ञानसाधनम्, ज्ञानकर्म, ज्ञानाधिकरणम् ; सत्ता, सत्तासाधनम्, सत्ताकर्म, सत्ताधिकरणम् ; स्थितिः, स्थितिसाधनम्, स्थितिकर्म, स्थित्यधिकरणञ्चेत्यादि सर्वं वेदशब्दार्थतया व्याख्यातुं शक्यते । तत्र ग्रन्थात्मकैषु वेदेषु शाब्दज्ञानसाधनत्वमेव समन्वयायन्ति प्रायेण विद्वांसः । अन्वेषणप्रक्रियया परिशील्यमाने तु सर्वविधज्ञान- साधनत्वम्, ज्ञानरूपत्वम्; सत्तासाधनत्वम्, सत्तारूपत्वम् ; स्थितिसाध- नत्वम्, स्थितिरूपत्वम् चेत्याद्यपि वेदशब्दार्थे समन्वितं भवति । अत्रोच्यते - यद्यपि 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इति कामदोग्धृत्वात् शब्दानां व्याकरणकोषादिबलाच्चानेके विलक्षणाश्च वेदशब्दार्थाः संभ- वन्ति; तथापि 'योगाद्रू ढिर्बलीयसी' इति नयेन योगरूढार्थ एव स्वाभा- विकः । विनोदाय तु यथार्थं कामं गृह्णन्त्वन्वेष्वर्थाः । प्रसङ्गानुसार- मन्यार्थोऽपि । एकश्च वेदशब्द आद्युदात्तः शब्दराशेर्बोधकः; अपरश्च अन्तोदात्तः कुशमुष्ट्यादेर्बोधकः 'वेदं कृत्वा वेदिं करोति' इत्यत्र । अत एव उब्छादिगणो ऋष्पादिंगणे च वेदशब्द उभयत्र पाणिनिना पठितः । अत एव मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशावेव मुख्यो वेदशब्दः । स एवार्यजातेः सर्वस्वम् । तन्मूलिकैव भारतीया संस्कृतिः । तमेवाधारीकृत्य ज्ञानविज्ञा- नादिकर्माणि साधयितुं महतां प्रयत्नः । शब्दराश्यात्मकं वेदमनाश्रित्य तु पूर्वोक्तव्युत्पत्तिलभ्यमेकमप्यर्थं कश्चिन्न साधयितुं शक्नोतीति स एव मुख्यशब्दार्थोऽभ्युपेतव्यः । अनन्ता वै वेदाः यदपि - "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुर्भिर्ब्रह्मचर्यमुवास । तं ह जीर्णं स्थविरं शयानमिन्द्र उपव्रज्योवाच - भरद्वाज यत्ते चतुर्थमायुर्दद्यां किमेतेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपान विज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हेकैकस्मा- न्मुष्टिमाददे । सहोवाच भरद्वाजेत्यामन्त्र्य-वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः । एतद्वा एतैस्त्रिभिरायुर्भिरन्ववोचथाः' इति । (तै० ब्रा० ३ । १० । ११ । ३-४ )

---

वेदस्वरूप-विमर्शः ३ नहि इदानीमुपलभ्यमाना वेदा अनन्ताः सन्ति । तस्माद्दिज्ञायते "यत्किमपि तत्त्वान्तरमेव वेदपदव्यपदेश्यं यदनन्तं भवतीति" उच्यते । तन्न; 'भरद्वाजो ह' इत्यादिसमुद्धृतवचनविरोधात्, शब्दराश्यात्मक- वेदाध्ययनार्थमेव ब्रह्मचर्यग्रहणविधिप्रसिद्धिभ्याम् । किञ्च 'अन्ववोचथा' इत्यनुवचनस्य शब्दराशिग्रहण एवाञ्जस्यम् । नहि तत्त्वान्तरस्य तन् सम्भवति । न चोपलभ्यमानस्य वेदस्यानन्त्यं नास्तीति वाच्यम् ; देव- र्ष्यादिग्राह्यस्य वेदस्यानन्त्ये बाघाभावात् । अद्यत्वे तु मानवबुद्धिग्राह्याणा- मपि सहस्राधिकशाखानां विपरिलोपो दृश्यते, महाभाष्यकारादिभि- र्वेदस्य एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखानां चर्चितत्वात् । देवादिबुद्धि- ग्राह्यास्तु वेदा अनन्ता एव । अत एव - 'इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ।' इति वचनं श्रूयते । अपि च-अनन्तप्रपञ्चस्रष्टेः ईश्वरज्ञानपूर्वकत्वेन तदनन्तज्ञानेष्वनु- विद्धानां शब्दानामानन्त्यम्- 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।' इति अभियुक्तोक्तेः । अत एव ईश्वरीयनित्यानन्तज्ञानेषु अनुविद्धाः शब्दरूपा वेदा अपि नित्या अनन्ताश्चेति सर्वमनवद्यम् । अत एव च 'वेदैरेव ब्रह्मा सृष्टि करोति' इति श्रुतिस्मृतिषु, पुराणेषु, च प्रसिद्धिराञ्ज- स्येनोपपद्यते । नात्र वेदशब्दव्यपदेश्यं किमपि तत्त्वान्तरं निर्दिष्टम् , 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे', 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति 'शब्द'पदनिर्देशात् । अत एव 'भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भूमिमसृजत' इत्यादिभिः शब्दव्याहरणपूर्विका सृष्टिः श्रूयते । यथा लोके कुलालो घटशब्देन घटं स्मृत्वा दण्डचक्रादि- व्यापारेण तं सृजति तथैव परमेश्वरोऽपि तैस्तैः शब्दैस्तांस्तानर्थान् स्मृत्वा सृजति । ऋचोमयः सूर्यः एवमेव "वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः" इत्यपि नानुपपन्नम् । त्रयीप्रोक्त- कर्मफलात्मकत्वात् सूर्यस्त्रिभिरशून्यः स्यादिति युक्तमेव । सवनप्राधा-