वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ ६]

(( ६ ))

नुसारेण मन्त्रा एकीकृता इति सन्देहे-मन्त्रा एव प्रथमं रचिताः अनन्तरं ब्राह्मणानीति द्वावब्रूयाद्वैदेशिको विमर्शकः । यस्य च मते सृष्टेरादौ लब्धजन्मानो मानवाः पशुतुल्या आसन् । तृणानि पर्णानि च खादन्तस्ताम्येव च वसानाः संस्कृत्या सभ्यतया वा विहीनाः अभवन्, क्रमेण विकसिताश्चाभूवन्निति हि सिद्धान्तः । सृष्टिशब्दः प्रलयशब्दो वा सापेक्ष इति न तस्य बुद्धौ समारोहति । प्रलयं गतस्यैव सृष्टिः, सृष्टस्यैव प्रलय इति न स समालोचयति । यदि समालोचयेन्न तर्हि संहिताब्राह्मणयोः पौर्वापर्यम् । प्रलयकाले येषां प्रलयस्तेषामेव सृष्टिरिति कुतः पौर्वापर्यम् । सृष्टिश्च प्रलयश्चेति द्वावपि नेष्येते यदि, न तर्हि साधयितुं शक्यमनयोरादिमत्त्वम् । मन्त्र- ब्राह्मणपाठयोः प्राबल्यदौर्बल्यविचारावसरे मीमांसकाः मन्त्रपाठस्यान्त- रङ्गत्वं ब्राह्मणपाठस्य च बहिरङ्गत्वं व्यवस्थापयन्ति । इमे चान्तरङ्गत्व- बहिरङ्गत्वे पाठयोरेव न मन्त्रब्राह्मणयोः । मन्त्रैर्विना ब्राह्मणानां ब्राह्मणैश्च विना मन्त्राणां स्वरूपलाभो दुष्करः । भागद्वयमपि बध्नन्त्येकेन सूत्रेण श्रौतस्मार्तकर्माणि । तेषाञ्चानुष्ठानाय मानवाः । मानवानां कर्मणाञ्च यथाधिकारं नियतस्सम्बन्धः । तानि कर्माणि भवन्तु शारीरिकाणि मानसानि वाचिकानि वा । सर्वविधैरपि तै- र्मानवानां नियतस्सम्बन्धः । आत्मचिन्तनं क्रियताम् देवा वा यागादिभिराराध्यन्ताम् जप्यन्तां वा मन्त्राः, सर्वत्र तेषां प्रयोगा- वगमो ब्राह्मणाधीनः । प्रयोगश्च मानवाधीनो मन्त्रसाध्यश्चेत्ययं याज्ञिकानां मीमांसकानाञ्च राजमार्गः । अनादी यथा सृष्टिप्रलयौ तथैव मन्त्रब्राह्मणकर्ममानवानां मिथस्सम्बन्धोऽप्यनादिः । क्व- चित्कदाचिन्मानवाः कर्मरहिता अभवन् । कर्माणि मन्त्रविहीनान्यासन् मन्त्राश्च ब्राह्मणसम्बद्धा नाभूवन्निति साधनं दुःशकम् । विदेशीयास्तु विमर्शका नेमां परम्परामङ्गीकुर्वन्ति, नाप्यत्र विश्वसन्ति, न चाप्ये- तादृशेषु अलौकिकफलजनकेषु कर्मसु श्रद्दधते । तेषां मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु च पदपदार्थसम्बन्ध एव मनः प्रसरति । तद्बलेन ते वेदस्यापौरुषेयत्ववचनं वैदिकानां श्रद्धाजाड्येन वा प्रामाण्याभिनिवेशेन

---

[पृष्ठ ७]

( ७ )

वा सर्वविश्रम्भस्वभाव्येन वेति निरर्गलं ब्रूयुः, किन्तु तेषां तस्य पौरुषेयत्वकथनं विपरीताश्रद्धाजाड्येन वा अप्रमाण्याभिनिवेशेन, वा सर्वाविश्रम्भस्वभावेन वेति पर्यनुयोगे किं समाधानं स्यात् । तत्र नान्यतरपक्षपातो विना प्रमाणं विमर्शकानां युज्यते । तत्रापौरुषेयत्वे वेदानां कि प्रमाणम् ? पौरुषेयत्वे प्रमाणाभाव एव । न हि तत्र प्रत्यक्षं न वा शब्दः । अनुमानन्त्वप्रयोजकमिति स्वयं सूत्रकारः प्रतिपादयति । यथेदानीं वयं तथैव प्रागपि सर्वे न जानन्ति स्म कदा कुत्र को वेदभाग आत्मानमाविश्चकारति । अद्यत्वे च पश्याम आचार्यमुखादधीत्य वेदमधिगच्छन्तीति । तथैव सर्वदाऽयं क्रमो बभूव । अनित्यत्वं तस्य साधयितुमैदम्पर्य वहन्तोऽपि अन्ततो गत्वा ईश्वरकर्तृकत्वमेव प्रतिपद्यन्ते । अयमेव हांशः प्रमाणीभवति सुबहोः- कालात्पूर्वमपि वेदस्य न कश्चित्कर्तृत्वेन मनसापि ध्यात इत्यस्मिन् विषये । कथं नाम शब्दसन्दर्भेण सता केनचिदकर्तृकेण भवितु शक्यमिति वैदिकसम्प्रदायबाह्यानामाक्षेपः । शब्दश्च नित्यश्चेति विषयोऽयं न तेषां बुद्धिमारोहति । तत्रालोच्यमाने कारणमेतत्स्यादिति मन्तुमस्त्यवसरः । इह लोके परं यदावश्यकं मनुष्योचितं साधारणधर्मजातं तत्रैव चिराद्विरचितश्रमाणां तेषां मनुष्यजन्मनः पूर्वभूतं पश्चाद्वा भावितं विषयं प्रति मनो व्यापार- यितुं नासीत्कश्चनावसरः, नासीत्कोऽपि प्रामाणिक सम्प्रदायः । मतविशेषमवलम्ब्यापि तत्प्रबन्धप्रतिपाद्येषु न तावन्तं विश्रम्भं गौरवविशेषं वा ते बिभराम्बभूवुः, यदन्वहं ते प्रत्यक्षमैक्षन्त एकैकं वस्तुद्भवति क्रमेण वर्धतेऽन्ततो नश्यतीति, तदेकवासनारूपितधियां नैव तेषां प्रसक्तिः, कदाचिदाविरासीन्नित्यमपि किमपि स्यादिति मनसि कलयितुम् । वेदापौरुषेयत्वतत्प्रामाण्यविषये पूज्यपादैः स्वामि- चरणैः तत्तत्परिच्छेदे न केवलं शास्त्रसम्बन्धीनि प्रमाणानि प्रदर्शितानि; किन्तु परेषां युक्तिराशयञ्च विज्ञाय तान्नानूद्य तन्निरासाय परस्सहस्रं युक्तयस्सम्प्रदर्शिताः सुनिश्चितमिदमङ्गीकर्तव्यम्-यदविदितेदमप्रथम्- ताकात्कस्मादपि कालादारभ्य अथवा आ च भगवतः प्रथमायास्सृष्टेरा