वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

( ४ )

प्राचीनावीतिनो वा समाचरन्तोऽभवन्निति स्यात् । अतएवमादीनां ग्रन्थानामाविर्भावात्पूर्वमपि सुदृढः कश्चन सम्प्रदाय आसीदित्यनुमानं नासङ्गतम् । न च विनिगमनाविरहः, बीजाङ्कुरन्यायेन सम्प्रदायस्य साधयितुं शक्यत्वात् । किञ्च वेदाध्ययनकर्तॄणां भारतीयानां वेदग्रन्थपठितॄणामाधुनिका- नाञ्च भूयानस्ति प्रभेदः । अध्ययन पठनञ्च नैकरूपे भवतः । गुरुमुखो- च्चारणानूच्चारणव्यापारेऽध्ययनपदप्रयोगं न्यायविदो मन्यन्ते, पठन- पदन्तु वर्णवाचनरूपे साधारणव्यापारे । असाधारणाध्ययनव्यापार- विद्भिरेव चिरन्तनी सा परम्परा ज्ञायेत, न तु केवलं पठितृभिः । निय- तस्वरवर्णक्रमविशिष्टाया आनुपूर्व्या अधिगमोऽध्ययनव्यापारः, तद्रहिताया आनुपूर्व्याः शब्दतोऽर्थतो वाधिगमने पठनव्यापारः स्वरवैदिकप्रकरणप्रा- तिशाख्यलक्षणग्रन्था असाधारणाध्ययनव्यापार एवोपयुज्यन्ते । अथवा ते ग्रन्था एवाध्ययनस्यासाधारण्यं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः । 'त्रिनृत्या- दिर्नित्यम्' इति सूत्रोक्तो नियमोऽध्ययनव्यापार एव समन्वितो भवति, न केवलं पठनव्यापारे । नियमानां ज्ञानमन्यत्, तेषां परिपालनञ्चान्यत् । परिपालयितृभिरेव सा परम्परा संरक्ष्यते न केवलं ज्ञानवद्भिः । भूयाननयोर्दृष्टोभेदः । एवं सिद्धेऽध्ययनव्यापारस्यासाधारये वेदवाक्यार्थनिर्णयेऽप्यसा- धारणी सामग्री पूर्वजैः प्रवर्तिता विलसति । 'अज एकपाद् देवः' इति मन्त्रस्य-'एकपादयुक्तोऽजो मृगः' ( one footed goat ) इत्यर्थं पाश्चात्यपण्डितो 'ग्रिफिथ' महोदयो निश्शङ्कं ब्रूयात् । कामं वेदानां सन्निकृष्टकालत्वं कृत्रिमत्वञ्च प्रतिपादयेदजं दृष्ट्वा केनचन मन्त्रोऽयं विरचित इति । 'रमयत मरुतः श्येनमायिनं मनोजवसं वृषणं॒ सु॒वृ॒क्तिम् । येन शर्ध उग्रमवसुष्टभेति तदश्विना परिधत्तं॒ स्वस्ति' ।। इति कश्चन मन्त्रः ( तै० सं० २-१०७ ) हे मरुतः यूयमतिवेगेन समायान्तं पुरोवातं तथा क्रीडयत यथा पश्चाद्दिवातस्य निरोधस्स्यात् येन मेघेभ्यस्तीव्रधारारूपेण पतञ्जलं

---

( ५ )

ग्रीष्मेणातिसन्तप्तामिमां पृथिवीं प्राप्नुयात् । तदिदं जलं हे अश्विनौ पृथिव्याः क्षेमकरं यथा स्यात्तथा परितो धारयतम् इति तस्यार्थः । इममर्थमवगत्य पाश्चात्यः पण्डितः तदन्तवासिनश्च भारतीयाः कतिपय एव ब्रूयुः-यत् पश्चाद्वातो ग्रीष्मवर्धको वृष्टिप्रतिबन्धकश्च, पुरोवातश्च ग्रीष्मशामको वृष्टिप्रदश्चेति प्रकृतिसिद्धां स्थितिमनुभूय कश्चन कृषको मन्त्रमिमं व्यरचयदिति । 'नवो नवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रे । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः'।। [