वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ १०]

रायां सत्यां पुस्तकयुगान्तर्गता अद्यजाता वद्याजाता विमर्शकाः मण्डलेषु काण्डेषु च पुस्तकत्वभ्रान्त्या वदन्ति-यदॄग्वेदस्य प्रथमं दशमञ्च पुस्तकमर्वाचीनम्, इतराणि च पुस्तकानि प्राचीनानीति । एतेषां कथनानुसारेण दशमं मण्डलमर्वाचीनमिति स्वीकारे एकत्रैव ऋतौ द्वितीयतृतीयादिमण्डलगतसूक्तानां विनियोगो यथा ब्राह्मणेन क्रियते, तथैव दशममण्डलगतसूक्तानामपि तस्मिन्नेव ऋतौ ब्राह्मणेन विनियोगः कृतो दृश्यते । तत्र वक्तव्यं भवेत्-यद्दशम- मण्डलविरचनानन्तरमेव ब्राह्मणाविर्भाव इति । तदत्र संहिता- ब्राह्मणयोः पौर्वापर्यं न भवितुमर्हतीति पूर्वमवोचम् । किञ्च ब्राह्मणग्रन्थेषु मतान्तरखण्डनपराणि वाक्यानि बहुलमुपलभ्य तत्र पौर्वापर्यं केचन कल्पयन्ति । शाखायन्थेष्विव ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि 'तद्वैके' 'तदुचैकै' 'तदु तथा न कुर्यात्' 'तन्नादर्तव्यम्' इत्येवमाद- यस्सर्वेषु ब्राह्मणग्रन्थेषूपलभामहे । तानिमान् सन्दर्भान् पश्यतस्सर्व- स्यापि बुद्धिरियमुदियादेव-यदत्र पौर्वापर्यं सुनिश्चितमेवेति । कानि चन स्थलान्यत्रोदाहृत्य विमृशामः । शतपथब्राह्मणे 'तद्वैके स्रुक्सम्मार्ज- नान्यग्नावभ्यादधति .... तदु तथा न कुर्यात् ..... तस्मादु परास्येदेवैतानि' (श. ब्रा. १।२।४।११) इति । दर्शपूर्णमासयोः स्रुचां जुहूपभृद्ध्रुवाणां वेदाग्रैस्सम्मार्जनं विहितम्- 'स्रुचस्सम्माष्टि' इति । वेदस्य दर्भमुष्टिविशेषस्याग्रभागाः सम्मार्जनानि । तैस्सु- चस्सम्मूज्य तानि केचन शाखिनोऽग्नौ प्रक्षिपन्ति, तत्तथा न कर्तव्यम्, किन्तु तानि निरस्येदेवेति ब्राह्मणस्यार्थः । एवम् 'अश्वशफमात्रं कुर्या- दित्यु हैक आहुः । कस्तद्वेद यावानश्वशफः, यावन्तमेव स्वयं मनसा न सत्रापृङ् मन्येतैवं कुर्यात्' (श. ब्रा. १।१।६।१०) दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशपरिमाणं कियद्भवेदिति विचारे केचनाश्वशफमात्रं भवेदिति वदन्ति, तदिदं दुर्ज्ञेयमश्वशफः कियान् भवेदिति । अतः प्रधानयाग- साधनाय यत्परिमाणं पर्याप्तं भवेदिति मन्येत तावत्सम्पादनीयमिति ब्राह्मणार्थः । एवमादीनि खण्डनानि संख्यातीतान्युपलभ्यन्ते शतपथ- तैत्तिरीयैतरेयादिब्राह्मणग्रन्थेषु । सत्यमेवञ्जजातीयकानि स्थलानि

---

[पृष्ठ ११]

भ्रमसमुत्पादकानि । भ्रमन्निवृत्तये धीरैरत्र विमर्शः कर्तव्यः । अवि- च्छिन्नपरम्परावगन्तार एवात्र समर्था भवितुमर्हन्ति, न तु पाश्चात्या- स्तदनुयायिनो वा । तत्र शतपथब्राह्मणानि प्रायः तैत्तिरीयशाखां विषयीकुर्वन्ति इति प्रतीयते । नैतावता शतपथब्राह्मणस्य तैत्तिरीय- शाखापरिवर्तित्वं निर्णतुं शक्यम् । तैत्तिरीयशाखायामपि शतपथ- ब्राह्मणविषयाणां खण्डनमुपलभ्यते । अत्र कथमस्माभिर्निर्णतुं शक्यम् यच्छतपथब्राह्मणं परिवर्ति तैत्तिरीयब्राह्मणं वेति । तैत्तिरीयशाखायां-'स्रुक्सम्मार्जनान्यग्नो प्रहरति .... तान्येके वृथैवा- पास्यन्ति, तत्तथा न कार्यम् .... तस्मादेतान्यग्नावेव प्रहरेद्' (तैं. ब्रा. ३।३।२) इति वाक्यं स्पष्टमेव शतपथविषयं खण्डयत् स्वमतं सम्मार्जनीना- मग्नो प्रहरणमुपसंहरति । एवं पुरोडाशपरिमाणमश्वशफमात्रं स्वीकुर्वाणास्तैत्तिरीय- शाखिनः 'यावन्तं वा मन्येत त न सत्रापृञ्च करोतीत्येके' (आप. श्रौ २।२५।५।६ ) इति कल्पान्तरमपि निर्दिशन्ति । यद्यपीदं श्रौतसूत्रं शतपथब्राह्मणपरवत्यैव, तथापि कृष्णयजुर्वेदीयशाखान्तरग- तपरम्परामवलम्ब्यैव मतान्तरमापस्तम्बाचार्य उल्लिखतीत्यभ्युप- गन्तव्यम् । प्रायः शुक्लयजुर्वेदशाखागतान् विषयान् 'इति वाज- सनेयकम्' इति 'माध्यन्दिनम्' इत्येवापस्तम्बो निर्दिशति । अत- एवमादयो विषया नूनं विमर्शयोग्याः । तदत्रैवमभ्यूहितुं शक्यते यदासीत्कञ्चन समयः, यत्र ब्रह्मवादिनो महर्षयः मिथस्सम्भूय गोष्ठीं कुर्वन्त एवमादीन् विषयान् विचारया- म्बभूवुः । विचार्य निर्णीतानां विषयाणामनुष्ठानेनाध्यापनेन च तान् यथावत्परिपालयाम्बभूवुः । सततं तेषामिदमेवैक मुख्यं कार्यमभवत् । विचारगोष्ठीषु सादरं सगौरवञ्च पूर्वजानां नामानि वसिष्ठभरद्वाजविश्वामित्रादीनि निर्दिदिशुः । अनन्तासु वेदशाखासु अध्ययनाध्यापनपरम्परायां सम्मिलितासु तदनुसारेण श्रौतस्मार्त कर्मस्वनुष्ठानपथमवतीर्णेषु विचारसरणिरियं तेषां नासङ्गता भवितुमर्हति । परम्परागत विचाराणामेवेदं रूपान्तरं यद्ब्राह्मणं नाम । यथा ऋषीणां निरतिशयमननव्यापारफलं मन्त्राः तथैव