वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

१६ वेदस्वरूप-विमर्शः ‘अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥’ ( प्र० २।६ ) इति मन्त्रेऽपि चाग्निनाम्नि प्राणे ऋक्सामयोः प्रतिष्ठा प्रोक्ता— “अग्निर्जागार तमृचः कामयन्ते । अग्निर्जागार तमु सामानि यन्ति । अग्निर्जागार तमयं सोम आह । तवाहंमस्मि सख्ये न्योकाः ।” ( ऋ० सं० ५।४४।१५ ) अत्राग्निनाम्ना यजुरेवोक्तम्, पूर्वोक्तब्राह्मणेन सहैकवाक्यतासिद्धेः । सोमस्य तत्सहचरत्वम् । ततो न्यूनत्वं 'न्योकाः' इति पदेनोक्तम् । भगवान् मनुरपि आह— 'एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥' ( १२ । १२३ ) । लोके सूर्याद्याः स्वज्योतिषः चन्द्राद्यास्तु अन्यस्यज्योतिरादाय तदात्मसात्कृत्य परत्र तज्ज्योतिः प्रयच्छन्तीति परज्योतिषः कथ्यन्ते । येषु ज्योतिर्नास्ति केवलं रूपमेव येषां दृश्यते, ते रूपज्योतिषः, पृथिव्याद्याः । येषां वाय्वादीनां रूपमपि न दृश्यते तेऽज्योतिषः । तत्र स्वज्योतिषि सूर्ये वेदत्रयम् उक्तेन ब्राह्मणेनाम्नातम् । यावत्तेषां ज्योतिर्गच्छति तत्तेषां मण्डलमिति परज्योतिषोऽपि पदार्था एवमेव निर्वक्तव्याः । रूपज्योतिषि पृथिव्यामपि वेदत्रयमाह श्रुतिः— ‘त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंषि सामानि इयमेवर्क् । अस्यां त्वर्चि योऽर्चति स वागेवर्क् । वाचा ह्यर्चति योऽर्चति । सोऽन्तरिक्षमेव यजूंषि द्यौः सामानि । सैषा त्रयी विद्या सौम्येऽध्वरे प्रयुज्यते ।’ ( शत० ४।६।७।२ ) । अत्र पृथिव्या ऋक्त्वं तस्या व्युत्पत्तिश्चापि व्याख्याता । अन्त- रिक्षस्य यजुष्ट्वम्, दिवः सामत्वञ्चाम्नातम् । प्राणरूपोऽग्निः पृथिव्या उत्थाय द्युलोकपर्यन्तं गच्छति । तत्र दिव्यस्याः साममण्डलम्, मध्ये- ऽन्तरिक्षे तु यजुर्मण्डलमिति श्रुत्या पृथिव्या ऋक्त्वम्, अन्तरिक्षस्य यजुष्ट्वम्, दिवश्च सामत्वमाख्यातम् । तत्तल्लोकस्थितानि ऋग्यजुः- साममण्डलानीति तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यं श्रुतौ द्रष्टव्यम् । स्थानत्रयस्थिता अग्निवाय्वादित्याख्योऽप्यग्नेरेव रूपाणीत्यपि श्रुतिषु असकृदुपदिष्टम्— वेदस्वरूप-विमर्शः १७ ‘एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ।’ ( ऋ० १ । १६४ । ४६ ) इति । तत एव 'ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यात्’ ( ऐ० ब्रा० २५।३२ ) इत्यग्निवाय्वादित्येभ्यस्त्रयाणां वेदानामुत्पत्ति- राख्याता । 'इतरेतरजन्मानो भवन्ति इतरेतरप्रकृतयः ।' इति ( निरु० ७ । ४ । १२ ) निरुक्तकृदुक्तदिशा वेदेभ्यो देवा जायन्ते, देवेभ्यश्च वेदाः, इति वैज्ञानिकप्रक्रियायां नात्र विशेषः। तन्तुभ्योऽपि पटो जायते पटाच्च तन्तव इति लोकेऽपि दृश्यते । तस्मादेकरूपतैव अभिमता कार्यकारणयोः । मनुरप्याह— 'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥' ( १ । २३ ) वेदेष्वप्ययं सङ्केतः— ‘ऋग्वेदश्च 'अग्निमीळे पुरोहितम्' इति पुरो दृश्यमानं पार्थिवमग्निमेवारम्भे प्रस्तौति । यजुर्वेदश्च 'इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थः' इति वायुमेव प्रस्तुत्यैवारभ्यते । सामवेदश्चारम्भे 'अग्न आयाहि वीतये' इति सूर्यमण्डलात् आयान्तमग्निं सूर्यमेवादौ प्रस्तौति । पृथिव्याः प्राण रूपोऽग्निः पृथिव्या उत्थाय सूर्यमण्डलपर्यन्तं गच्छति । यावत्पर्यन्तं रूपज्योतिषः प्राणाः प्रसर्पन्ति, तावत्पर्यन्तमेव तद्वस्तु दृश्यते । यस्य पदार्थस्य साममण्डलेऽन्तर्गतमस्माकं चक्षुः, तदेवास्माभि- रालोक्यते । यस्य तु साममण्डलं नास्माकं चक्षुरिन्द्रियपर्यन्तं व्याप्नोति, तन्न दृश्यते । अत एव येषां वस्तूनां साम ऋगनुसारेण विस्तृतं तदेव दूरादालोक्यते । तत्रैव स्थिता लघवः पदार्थाश्च न दृश्यन्ते, तेषां लघूनां साम्नोऽस्मच्चक्षुःपर्यन्तमव्याप्तत्वात् । पृथिव्याः साम रथन्तरमुच्यते—'सूर्यरथं तरती'ति सूर्यमण्डल- मभितो विराजमानं देवमण्डलमेव सूर्यरथ उच्यते। यथा सूर्योपस्थान- काले वदामः—‘चित्रं देवानामुदगादनीकम्’ ( ऋ० १ । ११५ । १ ) । एतेन सूर्यमण्डलमभितो देवानां प्राणभूतानामनीकं सेना तिष्ठति । २

वेदस्वरूप-विमर्शः १८

'आग्नेयो रथ' (निरुक्त ७।१।२५) इति । विष्णुपुराणेऽपि (२।१०।१-२) च— 'ज्योतिर्मयमहच्छ्लक्ष्णं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः। आरोहणमवरोहणञ्च भानोरन्हेन या गतिः॥ स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्ऋषिभिस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥' द्वादशरात्रपर्यन्तं पृथिव्याः सान्तोऽपि रथं तावतीभिर्द्युतिभिस्सप्तधातु- गुणा । तेन सूर्यमण्डलपार्श्वे स्थित्वा कश्चित् पृथिवीमालोकयेत यदि, अतिसूक्ष्मा ताराकारा तेनेयं भूमिर्दृश्येत । ततः परं तु सर्वथा न दृश्येत । सूर्यस्य तु साममण्डलं 'बृहत्-साम'पदेनोच्यते, वटवृक्षाकार- मण्डलत्वान्नेदं सूर्यादि सर्वमिति । अत्र च ऋक्सामे केवलमायतनमात्रे । येषु मण्डले

.............. ॥' Wait, let's check this verse: "भेदो ज्ञानक्रियायाश्च कर्मभेदानिबन्धनः । क्रियाधराणां वैचित्र्ये यद्वा ..." Wait, who is this quote from? Maybe Vākyapadīya or Tantravārttika or Ślokavārttika? Ślokavārttika / Nyāyamañjarī? Wait, look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वाद् ................ ॥" There are dots! The text itself printed dotted lines: "................ ॥"! Look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वात् ................ ॥"

Now let's check Line 21: दृष्ट्यादिकदूराद्विदूरसारवत्त्वेन दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे Wait, let's look closely at line 21: दृ-ष्ट्या-दि-क-दू-रा-द्वि-दू-र-सा-र-व-त्त्वे-न Wait, "दृष्ट्यादिके दूराद्विदूरभाववत्त्वेन"? "दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे"? Let's read line 21-22: "दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वा..." "दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वावरवत्त्वे सत्यपि विषयभेदनिश्चयेनैव ज्ञान

त्वादिकं" -> दूरांतिकत्वादिकं! And what is before "चलचित्राधारेषु"? Let's look at line 23 carefully: -यते, then: त - था - ध - रा - या - मे - व ? Or त - था - ध - रा - या - मे - व चलचित्राधारेषु? Wait, let's look at the characters: त - था - ध - रा - या - मे - व: Letter 1: त Letter 2: था Letter 3: ध Letter 4: रा Letter 5: या Letter 6: मे Letter 7: व "तथा धारायामेव" or "तथा धरायामेव"? Wait, look at: "चलचित्राधारेषु": No, wait! Does it say: "तथा धारायामेव" or "तथा धारानेव"? Wait, look: त - था - धा - रा - या - मे - व - च - ल - चि - त्रा - धा - रे - षु Wait, could it be "तथा धारायामेव चलचित्राधारेषु"? Wait, look at: "तथा धरातल एव चलचित्राधारेषु"? Let's look at the glyphs: त - था - धा - रा - [?] - व Let's check the letters: त था then ध or प

हस्तेन धृते ग्रन्थे पृष्ठद्वयस्य (पृष्ठ २४ एवं पृष्ठ २५) शुद्धं प्रतिलेखनं निम्नरूपेण वर्तते:

[पृष्ठ २४]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४ यदुक्तम्— "पार्थिवोऽग्निरेव प्राणः, तस्येदं रूपं यदयमर्चिर्दीप्यते- ऽभिनिर्वर्त्यतेऽपि । तिस्रः प्रजाः स्ववयवेनैव वस्तुस्वरूपं निष्पादयन्ति । तथैवैषा एवं व्यापृततामेव विदन्तीति" इति । तदेतदपि कल्पनामात्रम्; पार्थिवघटस्य पृथिव्या उपादानत्वम्, कुलालस्य कर्तृत्वम्, जलाश्ममया- दीनां सहकारित्वम्, दण्डादीनां निमित्तत्वम् । पञ्चीकृतायाः पृथिव्याः मूलभूतानि अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि । तेषामपि मूलमहङ्कारः, तस्यापि महत्तत्त्वम्, तस्यापि अव्यक्तम्, तथापि न सर्वं मूलम् । तेभ्यः पृथक् किञ्चित् तत्त्वं घटव्यवहृतिनिर्मातुं घटसूत्रे च व्याप्तं दृश्यते । न ते

यरूप' (ष-ट, 'व्यष्टि')

Line 16: "ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतदयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-" Wait: 'ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-' Wait, 'एतदयं' or 'एतत्रयं'? 'एतत्रयं' (these three)! Three matras (A, U, M) - Aetat-trayam! Yes, 'एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'

Line 17: "-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मायासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव" Wait: '-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव' Let's check: 'मात्रासंख्यानपेक्षया' (regardless of the number of matras)! Yes, 'मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'

Line 18: "वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।" Wait: 'वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।' Wait, let's

भाव-? No, रहितस्वभाव-! Ah! प्राणादिविकाररहितस्वभाव-Line 25 starts with:त्वात्orधारणात्? Wait! Look at the first word of line 25: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।Wait, let's look atत्वात्vsधारणात्: Wait, look at line 25, first word: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, look at the first letters of line 25:त्वात्? Wait, let's look at line 24 end: प्राणादिविकाररहितस्वभाव-And line 25 start:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राणः उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, why did I seeधारणात्earlier? That was upside down misreading! It is clearly:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।(orप्राणः उक्तः ।) Let's check if there is visarga on प्राण: प्राण उक्तःorप्राणः उक्तः`.

Line 26: `(छा० ५।१।१) इति श्रुतिनिर्देशात् शुक्रनिषेककालभावाच्च तस्य

Here is the complete line-by-line transcription of the text from both pages (pages 38 and 39) in Sanskrit:

[पृष्ठ ३८]

३८ | वेदस्वरूप-विमर्शः राजमन्त्रिवज्जीवस्य सर्वार्थकरणत्वेनोपकरणभूतो न स्वतन्त्रः । कुतः ? तत्संहंतृत्वादिभ्यः । प्राणसंबन्धादिषु चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते, संहतत्वाचेतनत्वादयोऽपि स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतवः श्रुतिनिदर्शनेन बोध्यन्ते । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति पञ्चवृत्ति मनोवद् व्यपदिश्यते । वृत्तिव्यपदेशाच्च कार्यभेदापेक्षः । प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वा- सादिकर्मा । अपानोऽर्वाग्वृत्तिः निःश्वासकर्मा । व्यानस्तयोः सन्धौ वर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः । उदान ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः । समानः समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसान्नयति । एवं पञ्चवृत्तिः प्राणो मनोवत् । प्रमा

पृष्ठ ३२

प्रज्ञा मूर्तिं स्वयंचेतेन निर्माय ब्रह्माणं व्याप्यानुप्रविश्य तिष्ठती'ति निर्मूलमेवेति मन्तव्यम् । 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) । इत्याद्युक्त्या परस्यैवं प्रविश्य संकल्पनादितोन्न जीवस्येश्वरात्पृथक्त्वेनावपि बुद्ध्यान्तूक्त्वं निराकृतमेव । किञ्च—स्वयंचेतेन चित्तः प्राणो मूर्तिं रचयति चेत्तदा तस्यैवोपा- दानत्वं कर्तृत्वञ्च तस्यैव स्यात् । न चैतद् द्वैतसम्मत्तम्; यत्र तु परमेश्वरस्येश्वरकर्त्तृत्वप्रसिद्धेः । जीवस्य च परमेश्वरादभेदात्त- त्कार्यमपि पारमेश्वरं कार्यम्, नैवं प्राणस्य परमेश्वराद्भेदः यस्य संहतत्वात् परार्थत्वाच्च । 'चित्ते निवेश्याः प्राणा बहिर्निःसरन्ति, एषामन्विमं मण्डलं समांनै'त्यपि प्रमाणीकृतमेवम् । ऋचमारभ्य साममण्डलं यावन् प्रत्येकमित्थं विन्दो शतशो मण्डलानि भवन्ति । तेषु यद्यायाहूममग्नि- स्तएवं वदेव यजुरुदाहृतेनोच्यते, इत्यपि निर्मूलमेव । 'यदेतन्मण्डलं तपति' इति श्रुतिषु सूर्यमण्डलमाधिकृत्यैव यत्किं । नहि घटादावपि तत्तदपि । उक्तञ्च त्वापि न परमेश्वरविरचितपदम्यान्तेकमण्डल- व्यतिरेकेण अस्माकञ्चुः पर्यन्दमानवानां मण्डलसद्भावां सद्भावः समर्थ्यन्ते, न चात्र ऋचां मण्डलानामित्युक्तं थ यते । प्रश्नोपनिषदि प्रजापतेः सकाशात् प्राणस्य रयेश्च उत्पत्तिर्वर्णिता । अन्यत्र 'स प्राणमसृजत', प्रजापतिरप्यायं हिरण्यगर्भोरूपः । 'प्रजाकामो वै प्रजापतिः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयञ्च प्रापञ्च रयिश्च । प्रजा आत्मनः छिद्युद्गवे प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगन् संदध्यामिति' इत्येवं विद्वानावाप यथाोक्तकारी वभूवमावितः फलपादौ निवृत्तो द्विवत्स्य- गर्मः सूर्य्यमानानां प्रजानां स्थावर-जङ्गमानां प्रतिजन्ममन्तरम्माधिवं ज्ञानं शु द्विप्रकारितार्यैविषयं तपोऽन्त्वालोचनवदल्पस्य" इति शाङ्कर- भाष्यम् । आकाशाद्वायोरित्युक्त्यैवाकाशशब्दाभिपन्नात् परमेश्वरादिति पञ्चीकृवमूतयोरित्युक्त्यैतु हिरण्यागर्भानिमुखापन्नात् परमेश्वरादिति न विरोधः । 'आकाशाद्वायुरित्यापि आकाशाभावापन्नात् परमेश्वरादेव वायुरित्युद्दिष्टमित्येवार्थः । स प्रजापती रयिं सोममन्नं प्राणमग्निनमत्तरमग्नी-

पृष्ठ ३३

वशीपोमौ अत्राद्यमूलो छान्दोग्योपनिषत्क्रमेण सूर्यचन्द्ररूपौ व्यपादधाति । अत्र प्राणस्य आदित्यरूपता सोमस्य च चन्द्ररूपता प्रोक्ता । चन्द्रेऽर्कसंभव गुणप्रधानकृतो भेदः । सर्वं मूर्त्तं स्थूलममूर्त्तं सूक्ष्मं सर्व्वामूर्त्तं अत्रान्नारूपे । अत्रान्नारूपो रविरेश, अमूर्त्तनं मोक्त्राद्यमानस्तवात् । सूर्यन्रयोः। यथा प्रकृति- पुरुषौ शक्तिकाणिकम त्रपो गृह्यप्रथाचनभेदेन भिन्नावप्याभिन्नी, तथैवाग्नी- पोमौ ज्ञातव्यौ । यथा साधिष्ठानेव शक्तिरुपास्या, तथैव शक्तिमदधिष्ठान- मुपास्यम्, केवलायाः शक्तेः केवलस्य चाधिष्ठानस्य उपासनस्यानुपपत्तेः । यथा साधिष्ठानशक्तिरूपा पार्वती, तथैव शक्तिमदधिष्ठानरूपः शिवः । क्वचित्छक्तिप्राधान्यम्, क्वचित् अधिष्ठानप्राधान्यम् । लोकेऽपि स्त्री- पुंसयोः प्रकृतिपुरुषरूपत्वेऽपि स्त्रियां प्रकृतित्वपट्वं पुंसि पुरुषरूपत्वं व्यपदिश्यते । चिद्रूपान्द्येन मोक्तृत्वमर्चिषमर्चिषेन भोग्यत्वञ्च । सूर्यस्य चन्द्रस्य चानीपोमात्मकत्वाच्चैवोभेऽपि सूर्यऽग्निप्राधान्यं चन्द्रे सोमप्राधान्यम् । एवं प्र कृतिपुरुषरूपाभ्यां रयि-प्राणाभ्याममन्नीषोमाभ्यां सोमसूर्याभ्यामेव जगदुत्पद्यते । सर्वत्र च शक्तिशिवाभ्यां तत्तद्रूपान्तर- भावापन्नाभ्यामेव जगज्जायते । "सर्वभूतेषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥" इति गीतोक्तेः । महद्ब्रह्मेति पदाभ्यां प्रकृतिः सूचिता । अत एव यथैव संहारप्रतिसंहितायाः। प्रकृतिवाय्वाणुरव्यादीनां ब्रह्मकार्यत्वेन माद्यतिरिक्तसत्त्वाभावोऽपि साधिष्ठानानां तेषां माहात्म्यातिशयः 'नं विस्मृत्यादिषु प्रसिद्ध एव । 'नमस्ते वायो, त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' इत्यादौ वायोर्माहात्म्यं सुस्पष्टम् । वायुविकारस्य प्राणस्या- न्तरेण रुद्रेंद्रादिरूपसमभ्युक्तमेव । वायुपुत्रस्य हनूमतोऽपि लोकोत्तर- कार्यकर्तृत्वं सुख्यातम् । अनिर्वचायादित्यादूनां माहत्म्यानि वैदथ्थां प्रख्यातान्येव । अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च प्राणाः मनो बुद्ध्यादयश्च जायन्ते । तेषां समूह एव सप्तदशस्तत्त्व- मयं लिङ्गशरीरम् । समाष्टिलिङ्गशरीरमेव बुद्धिमत्त्वान्नित्यनन्द्यीयसहितं

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार- कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द- व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात् हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या- ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि- कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च । तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः' इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते । तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो- त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि- रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु- रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च । तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र- चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् । 'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति । प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः । तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च । आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात् त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति । प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि- मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५ केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य- कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः । कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति । विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या- नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति । तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य- ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि इदं चिन्त्यम् । वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द- प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा- वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि । 'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः । अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥' (याज्ञवल्क्यस्मृतौ) 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥' (मनुस्मृतौ)

पृष्ठ ३६

'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिकेतवः ।।' ( कामन्दकीये ) 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः ।' ( मुण्डके ) इत्यादौ सर्वत्र विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वं विज्ञायते । वेद-मन्त्रशब्दयोस्तथोक्तार्थाभ्युपगमो न युक्तः; तान्त्रिकेष्वपि देवताविज्ञानेषु तदुपपादकेषु शब्देष्वपि वेदमन्त्रादिशब्दप्रयोगपत्तेः । न चेष्टापत्तिः ; व्यवहारविरोधात् । 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' इति । वेदशब्दस्यायमेव तु मुख्यार्थः । “अत एव यज्ञविद्या, देवविज्ञानम् , प्रजापतिविज्ञानम् , सूर्यविद्या- नम् , सर्वविज्ञानं वा वेदः” इत्यादिकमपि न सङ्गतम् ; व्यभिचारादेव । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।।' इत्येवमादिशक्तिग्राहकेषु व्यवहार एव मूर्धन्यः । तदभावे तु यथायथमन्थेऽप्युपायाः । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु शिष्टानां व्यवहारेषु विशिष्टशब्दराशौ वेदशब्दः प्रसिद्धः । तत्रैव च गद्य-पद्य-गीतिक्रमेण ऋग्यजुःसामादिशब्दाः प्रसिद्धा इति तदपहाय अन्यत्र गौणोलक्षणादि- वृत्तिभेदेनैव वेदादिशब्दप्रयोग इति मन्तव्यम् । वेदार्थावधारणसमयेऽपि व्यवहारानुरोधेनैव वेदार्थोऽधिगन्तव्यः । अत एव मीमांसकानां मर्यादा- "ये एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका अपि।” वैदिकानां शब्दानां क्वचित् संस्कारभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानेनैक्यं निश्चीयते। अत एव “य एव लौकिकाः शब्दार्थास्त एव वैदिका अपि शब्दार्थाः” इत्युक्तिः सङ्गच्छते । यदुक्तम्- “ऋषीणां शब्दरचनाकर्तृत्वाभिप्रायेण मन्त्रकर्तृत्वम् । देवताविज्ञानसाक्षात्कारकर्तृत्वाभिप्रायेण तु मन्त्रद्रष्टृत्वम्”ति । तन्न ; 'वाचा

पृष्ठ ३७

विरूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा' इत्यादि- वचनविरोधात् । अत एव "स्वर्गापूर्वदेवतादीन् प्रत्यक्षीकृत्य तद्वाचकाः शब्दाः स्वयमृषिभिरुच्चारिताः । अत एव मन्त्राः” इत्यप्यपास्तम् । न च धर्मसाक्षात्कारत्वमृषीणां संभवति ; धर्मस्य चोदनैकसम- धिगम्यत्वात् । यथा रूपस्य नेत्रैकसमधिगम्यत्वम् , शब्दस्य च श्रोत्रैक- समधिगम्यत्वम्, तथैव धर्मब्रह्मणोर्वेदिकसमधिगम्यत्वावगमात् “नावेद- विन्मनुते तं बृहन्तम् , 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदना- लक्षणोऽर्थो धर्मः', 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि-श्रुति-सूत्रेभ्यः । यदुक्तम् - 'स्वर्गापूर्वदेवतानाम् ईश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् तत्प्रेरणयैव ऋषिप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न हानिरिति । तन्न ; परमेश्वरस्य सर्वोपा दानत्वेन सर्वस्य स्वाध्यस्तत्वेन ईश्वरचैतन्य-सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन सर्वस्य परमेश्वरप्रत्यक्षविषयत्वे सत्यपि जीवस्य तथात्वाभावेन तदनु- पपत्तेः । योग-न्यायशास्त्राद्रीत्या योगजशक्त्या सूक्ष्मव्यवहितविप्र- कृष्टज्ञानमपि स्वार्थानतिवर्त्येव ज्ञातव्यम् । 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ तु न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।।' इति शास्त्रतात्पर्यविदां वचनात् । 'प्रातिभाद्वा सर्वम्'त्यपि तथाभि- प्रायकमेव द्रष्टव्यम् । योगादिमवरीत्याऽपि निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वर- स्यैव, जीवानां तु सापेक्षमेव तत् । अपि च-यथा अनन्तस्य अनन्तत्वेन ज्ञानमेव अनन्तज्ञता, तथैव परोक्षस्वभावस्य धर्मस्य परोक्षत्वेन ज्ञानमेव धर्मज्ञता । यदप्युक्तम् - 'धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ दर्शनातिशय एव प्रमाणम् । अस्मदादिरपेक्षितारोक आलोकयति निकटस्थमर्थ- जातम् । बिडालस्तु सान्द्रतमःपङ्कपटललिप्तदेशवर्त्तिमपि पश्यति ।

३८ : वेदस्वरूप-विमर्शः भविष्यदादिविषयत्वम्" इति । तन्न; स्वार्थानतिलङ्घनेन दूरसूक्ष्मादि- दृष्टावेव तात्पर्यावसानात् । ननु 'तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां सत्त्वान्न रसादिषु चक्षुरादि- व्यापारः कल्प्यते ?' तर्हि धर्मेऽपि तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । तत्रापि शब्द- प्रमाणसद्भावः । 'येऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् । स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥' इति । यदि च परोक्षस्वभावो धर्मोऽपि योगीन्द्रियगम्यः स्यात्, तदा रूपादावपि श्रोत्रवृत्तिता स्यात् । तदुक्तम् - 'एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥' इति । यदुक्तम्-'धर्मस्य रसादिवच्छब्दाविषयतया तनु परिकल्प्यते' इति । [L

पृष्ठ ४०

इति। तदपि न चोदक्षमम्; कफादिदोषवत् रागादिदोषप्रतिबन्धस्थापि सत्त्वात् । न च रागादिदोषस्य प्रतिपक्षभानेऽपि सर्वात्मना अपक्षयो निम्बाद्युपयोगेऽपि कफधातोरिव । ननु निम्बोपयोगवत् तत्र तदनुकूलस्य आतपादेरुपयोगदर्शनात् तत्र कफावशेषः । किञ्च- 'धर्मिलोपभयान्नन्न नेष्टः सर्वात्मना क्षयः । कफाधिकन्तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥ इह सर्वात्मना च्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः । छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ॥' इति चेन्न । प्रकृतेऽपि प्रपञ्चबाधमन्तरा रागादिमलानामात्यन्तिकनाशा- सम्भवात् मनस आत्मनः संसारस्य च सत्त्वे कुतस्तदात्यन्तिकनाश- कल्पनाऽपि । अभ्यासे देहाद्यपेक्षा, देहादिरक्षणे च रागाद्यपेक्षा, तेनापि न समूलरागनाशसम्भवः । न च क्लेशशून्यत्वमात्मनो दृष्टम् । यदुक्तम्- "सुषुप्तौ प्रत्यहं दोषैरस्पृष्टस्यात्मन उपलम्भ" इति । तदपि न; स्थूलदोषाणामभावेऽपि सूक्ष्माणां तेषां तदानीमपि सत्त्वात् । अन्यथा पुनः संसारानापत्तिः स्यात् । प्रतिपक्षभावनया तपसा वा न दोषाणां निःशेषनिवृत्तिः, पुनरपि तेषामुद्भवदर्शनात् । 'ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः । उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥' इति रामायणवचनात् । किञ्च-भावनाजन्यस्य ज्ञानस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कार- वदेव भ्रमत्वमेव ज्ञातव्यम् । रागादिसत्त्वेऽपि ज्ञानं भवति रागाद्यभावे- ऽपि सुषुप्तौ मोक्षे च ज्ञानं न भवतीति कुतो रागाद्यभावो ज्ञानहेतुत्वं भजते ? 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा- पायादपवर्गः' इतिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या दोषनिवृत्तिः, दोषनिवृत्त्या च मनस शुद्धिः, ततस्तत्त्वज्ञानमितिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागादि दोषनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ च तत्त्वज्ञानम्, तेन च मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिति चक्रकश्च स्यात् ।

पृष्ठ ४१

एतेन "चेतनस्य प्रकृत्या निर्मलत्वात् मलानामागन्तुकत्वात् मल्ल- निबर्हणहेतोश्च यथोक्तस्य संभवात् तदावरणापाये सति स्वतः सकल- पदार्थदर्शनसामर्थ्यस्वभावचित्तत्त्वावस्थानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः" इत्यपि निःसारम्; नैयायिकमतरीत्या आत्मनो मनसश्च जडत्वात् सांख्ययोग- मतरीत्या आत्मनश्चिद्रूपेऽपि असङ्गत्वान् स्वतो विषयसम्बन्धेन ज्ञातृत्वासंभवात् चित्तवृत्तिसम्बन्धेन ज्ञातृत्वे चित्तशुद्धितारतम्येन ज्ञान- तारतम्यानपायात् । यद्यपि सांख्यादिरीत्या चित्ततत्त्वं सर्वार्थाव- भासनशालि, तथापि रजस्तमोऽनुविद्धत्वेन सीमितमेव ज्ञानं भवति । मीमांसकमनरीत्या रजस्तमोलेशानुपविद्धत्वेन अविशुद्धसत्त्वप्रधानप्रकृति- रूपया अविद्यया सर्वथा मलरहित्याभावेन सार्वज्ञ्यासम्भवात् । किञ्च-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥' इति श्रुत्या परावरब्रह्मदर्शनेनैव ग्रन्थिशब्दितानां कामानां कर्मणां संशयस्य च च्छेद उक्तः । ततः प्राक् कामकर्मादीनां मलानां सत्त्वात् क्व चित्तनिर्मलत्वं क्व च सार्वज्ञ्यम् ? जीवचैतन्यस्य मनआदिद्वारैव विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसर्गिमनसश्च नैर्मल्यापेक्ष एव विषयसंसर्गः । मनोर्नैमल्यमपि सापेक्षमेव, मनसो भौतिकत्वात्, भूतानाञ्च तमःप्रधान- प्रकृतिकार्यत्वात् , तमशः सार्वज्ञाप्रतिबन्धकत्वाच्च न नैरपेक्ष्येण जीवे सार्वज्ञ्यम् । किञ्च-मन्त्रादिकर्तृत्वमपि प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिश्च काममूलिका । 'यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्कामस्य विचेष्टितम् । अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् ॥' इति । तेन कामरागादिसत्त्वे प्रावरणाभावोऽसिद्धः, तेन च सार्वज्ञ्यासिद्धिः । यदप्युक्तम्- "श्वो मे भ्राता आगन्ते'ति प्रातिभस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य- दर्शनात् सार्वज्ञ्यं कल्पनीयम् । इदञ्च ज्ञानं नानर्थकम्, न संदिग्धम्, न वा विधुरीकृतम्, न दुष्टकारणजन्यम्, बाधकसत्त्वेऽप्रामाण्येऽपि तद्योगात्तु प्रामाण्यमेव । नन्वन्नर्थजमिदं ज्ञानम्, तज्जनकस्य भ्रातु-

४२ वेदस्वरूप-विमर्शः स्तदानीमसत्त्वादिति चेन्न । भावित्वेन तद्ग्रहणे यद्वयोगादिति । तन्न ; भावित्वेन ग्रहणासंभवात् । नहि भाविनां प्रत्यक्षेण ग्रहणं संभवति । ननु तद्देशसम्बन्धस्य तत्र प्रागभावो न धर्मिणः । स हि विद्यते एव, कुतश्चिद्भोजनोत्कण्ठादेः कारणात् स्मरणपदवीमुपारूढः श्वस्तनागमन- विशिष्टतया प्रतिभातीति प्रातिभज्ञानस्य स एव जनकः । शब्दलिङ्गसारूप्य- निमित्ताभायात् प्रत्यक्षमेव तदिति चेन्न । क्वचित्सत्त्वेऽपि व्यवहितत्वेन इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । न च मनसोऽपीन्द्रियत्वेन तत्सन्निकृष्टस्य संभवत्येव प्रत्यक्षत्वमिति वाच्यम् ; मनसो बहिरस्वा- तन्त्र्यात् । मनसा तथाभूतव्यवहितग्रहणे अन्धाद्याविर्याद्यभावापत्तेः । न च पूर्वोत्पन्नचाक्षुषविज्ञानविशेषणस्य बाह्यस्य वस्तुनो मनो ग्राहक मिति नाऽ

... Wait, look at the word: शास्त्रप्रामाण्यम्+अनभ्युपगच्छ... ग च्छ ता म् अ पि? Wait, look at line 14: शास्त्रप्रामाण्यमनभ्युपगच्छतांWait, let's read:ग च्छ त म्- wait, does it haveताम्? Look at: ग च्छ त्व म प्या प त्ति ष्य ति? No, आपत्स्यतिorआपत्तिष्यति? Let's read letter by letter: आ प ति ष्य ति! There is only one तinआपतिष्यति? Wait, let's look: आ प ति ष्य तिorआ प त्ति? There is a त्! आ प त्स्य ति? Look at आपत्स्यति: आ(आ)प(प)त्स्य(त् + स + य = त्स्य)ति(ति) ->आपत्स्यति! Yes! आपत्स्यति! In Sanskrit, the future tense of आ-पद्`

ू ब्रह्म (वेदः) परमेश्वरान्निःश्वासन्यायेन बुद्धिप्रयत्ना-" Line 13: "नपेक्षतयाऽभिव्यज्यते, तदेव चांशैः प्रजापत्याग्निवाय्वादित्येभ्यो लोके" Line 14: "सम्प्रदायपारम्पर्येण प्रवर्त्तते । तस्यैवांशांशानां केषाञ्चिन् मन्त्रद्रष्टृणामृषीणां" Wait, look at "प्रवर्त्तते": प्रवर्त्तते or प्रवर्त्यते? "प्रवर्त्तते" (with double त). Line 15: "साक्षात्कृतः, तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च" Wait: "साक्षात्कृतः" or "साक्षात्कारः"? Look at the characters: स ा क ् ष ा त ् क ा र ः It has आ-matra on क: साक्षात्का, then र, then visarga: "साक्षात्कारः"! Then: "तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च" Line 16: "तावता ततः पूर्वं तेषामध्ययनपारम्पर्येणापि वेदाधिगमो नासीत्, तेन वा" Line 17: "तपोयोगादिज्ञानं नासीत् ।"

भावादेव नाध्यापकादीनां तत्कर्तृत्वम् । अन्यथा रघुवंशादिशलोकोच्चार- यितॄणामन्येषामपि तत्कर्तृत्वपातात् । तपोयोगात् परमेश्वरानुग्रहविशेषात् केषाञ्चिदध्ययनाध्यापनादिना मन्त्रतदर्थसाक्षात्कारेण तद्द्रष्टृत्वकर्तृत्वादि- व्यवहारो भवति । सम्प्रदायप्रवर्तकत्वेन च क्वचित् कर्तृत्वव्ययहारः । निर्माणस्वातन्त्र्याभावेन च वस्तुतो न निर्मातृत्वम् । विद्यमानानामेव च साक्षात्काराद् द्रष्टृत्वमेव पर्यवस्यति । अत एवोक्तम् - 'यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुङ्क्ते तद्देवतः स मन्त्रो भवति' इति । यद्यपि शब्दसामर्थ्यवशेन।ऽपि दैवतनिर्णयः कर्तुं शक्यते; तथापि क्वचिल्लिङ्गबलात् परिकल्पितामपि श्रुतिमितिक्रम्य निरपेक्षेतरवरूपश्रुतिबलात् विनियोगान्तरं कल्प्यते । यथा- 'कदा

पृष्ठम् ५०

तस्मात् परमदुर्विज्ञेयानवेदनीयरूपत्वाद् वेदवाक्यानां निरुक्तविद्यामन्तरा सम्यगर्थोऽवगन्तुं न शक्यः । तेन तपोऽनवरेण पारगमनमशक्यम् । अतपस्विना सर्वथाऽप्यायुरिच्छता निरुक्तशास्त्रमनित्थं कल्प्यम् । अतपस्वी, आगमवानपि मलिनान्तःकरणत्वात् न शक्नोति यथावदवबोद्धुम् । ततोऽध्यायसिद्धयेत । एतदभिप्रायेणैव— 'यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिणोऽन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण । तां दैवीं वाचं हविषा यजामहे, सा नो दधातु सुकृतस्य लोके' (तैत्ति० २।७।७), 'नमः ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषयो मन्त्रकृतो मन्त्रपतयः परादुर्माहमृषीन् मन्त्रकृतो मन्त्रपतीन् परादाम् (तै० आ० ४।१।१)। इत्यादीनि ब्राह्मणवाक्यानि सङ्गच्छन्ते । एतेन - 'इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः ।' इति (गोपथ १।१) श्रुतिरपि व्याख्याता । यत्तु - "देवा इह पारोवर्यविदः शुनःशेपोऽनूचाना वेदनैव देवाना- मपि पारोवर्यविद्बभूव" इत्युक्तम् । तदप्यकिञ्चित्करम्; अविच्छिन्नाचार्य- परम्परया मन्त्राधीयन्त एवेति पारोवर्यविद्वोक्तेः । यदुक्तम् - "न ह्येषा वाक्यरचना स्वतः सम्भवति, शरीरबुद्धीन्द्रियो- पपाद्यत्वात्" इति । तदपि निःसारम्; शरीरबुद्धीन्द्रियोपपाद्यत्वेऽपि नित्यसत्तायोगेन पौरुषेयत्त्वासिद्धेः । तावन्मात्रेण तत्त्वे तु रघुवंश- शाकुन्तलादिसर्गादिकाव्यपत्तेश्च । परापश्यन्तीरूपायां पौरुषेयापौरुषेयत्वचिन्ता तु निर्विषयत्वात् दूरीसारितैव । किञ्च—'जानाति, इच्छति, अथ करोती'तिरीत्या रचनाया ज्ञानेच्छा- पूर्वकत्वम् ।

पृष्ठम् ५१

'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥' इति वाक्यपदीयरीत्या ज्ञानस्य शब्दानुविद्धत्वं तु प्रसिद्धमेव । अत एव सृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वेन ज्ञानस्य च शब्दानुविद्धत्वात् परमेश्वरेणापि शब्द- पूर्वकं जगत् रच्यते—'स भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भुवमसृजत्', 'वेद- शब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' इत्यादि-श्रुतिस्मृतिभ्यः । ईश्वरीय- ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदनुविद्धानां शब्दानाम् अपि नित्यत्वादपौरुषेयत्वमेव । अनन्तता च 'अनन्ता वै वेदाः' इतिश्रुतेः परादिविभागस्तु वाक्यपदीये— 'वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥ केवलं बुद्धयुपादाना क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥ अविभागात्तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा । स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥' ननु 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके...' इत्ययं सिद्धान्तोऽपि पश्यन्तीमेव अभिलक्ष्य बोद्धव्यः, तत्र शब्दार्थयोरविभक्तत्वात् । विभक्तयोस्तु न्यायसूत्रभाष्यादिदृष्ट्या अन्यथापि निर्वाहसंभवात् । तथा हि तत्रत्यं न्यायभाष्यम् - 'इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं ज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं भवति । रूपरसशब्दाश्च विषयनामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति जानीते । तेन शब्दं प्रसज्यते । अत आह— अव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञानम्, न तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते । गृहीतेऽपि च शब्दार्थ- सम्बन्धे 'अस्यायं शब्दो नामधेयमि'ति यदा सोऽर्थो गृह्यते, तदा तत्पूर्वंसमाख्यादर्शनात् विशिष्यते । तदर्थविज्ञानं तादृगेव

तावपि" -> it's "तच्छ्र तावपि" or "तच्छ्रुतावपि"? There is a space between श्र and ता: "तच्छ्र तावपि" (or the u-matra is broken). Wait, look at the u-matra: no u-matra, it's just 'श्र' with space!

Let's check line 30 on right page: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।" Wait, look at the word after "लोकव्यवहारैकशरणा": Is it "वस्तुस्थितयो" or "वस्तुस्थितयो"? Wait, what is the next word after that? "भवन्तीति ।" Wait, look at line 30: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्तीति ।" Wait, look at the image between "लोकव्यवहारैकशरणा" and "भवन्तीति": There is: "वस्तुस्थितयो" -> wait, look at the image: There is something blurred/smudged: "लोकव्यवहारैकशरणा वस्तुस्थितयो" ? Wait! Look at line 30: "अन्ये तु - न लोकव्यवहारैकशरणा" Then: space, then a blotch! Wait, look at line 30: "लोकव्यवहारैकशरणा" then: a

५४ वेदस्वरूप-विमर्शः 'न शब्दाभेदमात्रेण बुद्धिरर्थेषु जायते । प्राक् शब्दाद्यादृशी बुद्धिः शब्दादपि हि तादृशी ॥' ( श्लोकवार्तिके, १७२ ) न च निर्विकल्पकसमये 'यत्किञ्चिदिदमि'त्यादिसामान्यशब्दोल्लेखः कोऽपि कैश्चिदनुभूयते । तस्माद् गौरित्यादिज्ञानानां शाब्दत्वेऽपि अतथाविधस्य ज्ञानस्य लक्ष्यस्य सद्भावात्र व्यर्थं लक्षणमित्येवमसंभव- दोषनिवारणाय अल्पपदेश्यपदम् । यद्यपि शब्दाकारगत्व-तदनित्यत्ववादिनां मतरीत्या कथञ्चिदेत- दुपपद्यते, परन्तु— 'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥' इतिरीत्या येषां शब्दब्रह्माकारैकत्वं जगतस्तेषां तु प्रत्ययस्य शब्दा- नुवेधः संभवत्येव । यद्यपि घटादेर्मुद्गरवेद्यस्येव न प्रत्यक्षस्य शब्दानुवेधः संभवति । नहि सर्वत्र प्रत्यये स्पष्टतया शब्दोल्लेखः, तथापि स्थूलस्य शब्दस्यानुपलम्भेऽपि सूक्ष्मस्य तत्रापि सत्त्वात् । अत एव अनवाप्त- शब्दार्थसम्बन्धविशेषव्युत्पत्तयो बाल-मूकादयोऽपि प्रमातारो 'यत् तत्- सन् किमि'त्यादिशब्दज्ञानमनुल्लिखन्तो न किमपि प्रतियन्ति । तेन शब्दोन्मेषप्रभावप्राप्तप्रकाशस्य भावत्त्वमेव सर्वप्रत्ययानाम्, 'न सो- ऽस्ती'ति अभियुक्तोक्तेः । एवमनभ्युपगमे तु संविदः प्रकाशशून्यतया अनधिगतसर्वविषयः सर्व एव लोकः अन्धमूकप्रायः स्यात् । तदुक्तम्—'वाग्रूपता चेदुत्क्रामे- दिति ( वाक्यप० १२५ ) । 'न शब्दाभेदरूपेण' इत्यादिवात्तिकं तु शब्दबुद्ध्योर्व्यावहारिकभेदमाश्रित्य बुद्धेः स्वभावभेद उक्तः । योगसूत्र-तद्भाष्यकृताऽपि तदभिप्रा येणैव शब्दप्रत्यययोर्भेद उक्तः । अन्यैस्तु—"गौरित्यादिज्ञानस्य इन्द्रियजन्यस्य न शाब्दत्वमिति नासम्भवदोषः । न च शब्दावच्छिन्नोऽर्थः प्रकाशते ; करणाभावात् । विशेष्यार्थप्रमितौ शब्दः करणं भवति । विशेषणभूतस्य शब्दस्य ग्रहणे

वेदस्वरूप-विमर्शः ५५ तु करणाभावः स्पष्ट एव । न च शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशे न श्रोत्रं करणम्; विरम्य व्यापारासंवेदनात् । नापि मनः करणम् ; बाह्ये स्वातन्त्र्येण तदप्रवृत्ते"रिति । वस्तुतस्तु—शब्दस्य करणत्वमुक्तमेव ; तस्यैव सहस्रकिरणवत् आत्मनो विषयस्य च प्रकाशकत्वसम्भवात् । यदप्युक्तम्—"सवितृग्रहणकाले सविता कर्मैव, न करणम् ; करण- निरपेक्षस्यैव च चक्षुषो ग्राह्यत्वमभ्युपगमात्" इति । तन्न ; घटादिद्रव्य- ग्रहणे चक्षु ष आलोकादिसापेक्षत्वेन तत्रापि तदपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अत एव "सूर्यप्रकाशः प्रकाशान्तरनिरपेक्षश्चक्षुरिन्द्रियेण प्रथमगृहीत- श्चिरमवतिष्ठमानस्त्विन्द्रियग्राह्ये एव विषये करणतामुपयाति । शब्दस्तु क्षणिकः श्रोत्रेन्द्वियग्राह्यः, तदितरपरिच्छेदे विषये तदवगमक्रियायां करणीभूय तस्यामेव क्रियायां कथमिव कर्मभावमनुभवेत्" इत्यपि न; ध्वनीनां क्षणिकत्वेऽपि शब्दस्य नित्यत्वाभ्युपगमेन तद्दोषात् । ध्वनीना- मपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन न क्षणिकत्व मित्यन्यत्र प्रतिपादितम् । यदप्युक्तम्—"उपायत्वाद् धूमादिवत् नोपेयग्रहणकाले पुनर्ग्रहण- मर्हति । स्मर्यमाणोऽपि शब्दो यत्रार्थप्रतीतिकारणं तत्रापि प्रथमं शब्द- स्मरणम् । ततः शब्दार्थ संप्रत्ययः । नतरां तत्रार्थ प्रतीतिवेलायां शब्दग्रहणं सम्भाव्यते । तस्मान्न वाचकविशेषितवाच्यप्रतिभासः" इति तदपि न ; शब्दानुविद्धज्ञानस्य भासमानत्वेन अनुभवविरुद्धत्वात् । यद्यपि गौरिति ज्ञानस्य इन्द्रियार्थसन्निकर्षान्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वेन चाक्षुषत्वमेवोक्तम् ; तथापि शब्दावच्छिन्नार्थप्रकाशस्य उपपा- दनाय मरीच्युदकप्रतीतौ स्मृत्युपारूढोदकस्येव स्मृत्युपारूढस्य शब्दस्य तत्र भानमुक्तम् । 'यथा चायिषये तस्मिन्नीरे नयनजा मतिः । तथा वाचकसंसृष्टे वाच्ये किमिति नेष्यते ॥ यथा च तय कालादि नीरूपमपि चाक्षुषम् । तथा शब्दानुरक्तोऽपि किमित्यर्थो न चाक्षुषः ॥'