वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार- कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द- व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात् हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या- ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि- कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च । तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः' इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते । तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो- त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि- रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु- रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च । तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र- चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् । 'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति । प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः । तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च । आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात् त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति । प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि- मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

---

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५ केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य- कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः । कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति । विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या- नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति । तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य- ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि इदं चिन्त्यम् । वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द- प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा- वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि । 'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः । अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥' (याज्ञवल्क्यस्मृतौ) 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥' (मनुस्मृतौ)