वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ३२

प्रज्ञा मूर्तिं स्वयंचेतेन निर्माय ब्रह्माणं व्याप्यानुप्रविश्य तिष्ठती'ति निर्मूलमेवेति मन्तव्यम् । 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) । इत्याद्युक्त्या परस्यैवं प्रविश्य संकल्पनादितोन्न जीवस्येश्वरात्पृथक्त्वेनावपि बुद्ध्यान्तूक्त्वं निराकृतमेव । किञ्च—स्वयंचेतेन चित्तः प्राणो मूर्तिं रचयति चेत्तदा तस्यैवोपा- दानत्वं कर्तृत्वञ्च तस्यैव स्यात् । न चैतद् द्वैतसम्मत्तम्; यत्र तु परमेश्वरस्येश्वरकर्त्तृत्वप्रसिद्धेः । जीवस्य च परमेश्वरादभेदात्त- त्कार्यमपि पारमेश्वरं कार्यम्, नैवं प्राणस्य परमेश्वराद्भेदः यस्य संहतत्वात् परार्थत्वाच्च । 'चित्ते निवेश्याः प्राणा बहिर्निःसरन्ति, एषामन्विमं मण्डलं समांनै'त्यपि प्रमाणीकृतमेवम् । ऋचमारभ्य साममण्डलं यावन् प्रत्येकमित्थं विन्दो शतशो मण्डलानि भवन्ति । तेषु यद्यायाहूममग्नि- स्तएवं वदेव यजुरुदाहृतेनोच्यते, इत्यपि निर्मूलमेव । 'यदेतन्मण्डलं तपति' इति श्रुतिषु सूर्यमण्डलमाधिकृत्यैव यत्किं । नहि घटादावपि तत्तदपि । उक्तञ्च त्वापि न परमेश्वरविरचितपदम्यान्तेकमण्डल- व्यतिरेकेण अस्माकञ्चुः पर्यन्दमानवानां मण्डलसद्भावां सद्भावः समर्थ्यन्ते, न चात्र ऋचां मण्डलानामित्युक्तं थ यते । प्रश्नोपनिषदि प्रजापतेः सकाशात् प्राणस्य रयेश्च उत्पत्तिर्वर्णिता । अन्यत्र 'स प्राणमसृजत', प्रजापतिरप्यायं हिरण्यगर्भोरूपः । 'प्रजाकामो वै प्रजापतिः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयञ्च प्रापञ्च रयिश्च । प्रजा आत्मनः छिद्युद्गवे प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगन् संदध्यामिति' इत्येवं विद्वानावाप यथाोक्तकारी वभूवमावितः फलपादौ निवृत्तो द्विवत्स्य- गर्मः सूर्य्यमानानां प्रजानां स्थावर-जङ्गमानां प्रतिजन्ममन्तरम्माधिवं ज्ञानं शु द्विप्रकारितार्यैविषयं तपोऽन्त्वालोचनवदल्पस्य" इति शाङ्कर- भाष्यम् । आकाशाद्वायोरित्युक्त्यैवाकाशशब्दाभिपन्नात् परमेश्वरादिति पञ्चीकृवमूतयोरित्युक्त्यैतु हिरण्यागर्भानिमुखापन्नात् परमेश्वरादिति न विरोधः । 'आकाशाद्वायुरित्यापि आकाशाभावापन्नात् परमेश्वरादेव वायुरित्युद्दिष्टमित्येवार्थः । स प्रजापती रयिं सोममन्नं प्राणमग्निनमत्तरमग्नी-

---

पृष्ठ ३३

वशीपोमौ अत्राद्यमूलो छान्दोग्योपनिषत्क्रमेण सूर्यचन्द्ररूपौ व्यपादधाति । अत्र प्राणस्य आदित्यरूपता सोमस्य च चन्द्ररूपता प्रोक्ता । चन्द्रेऽर्कसंभव गुणप्रधानकृतो भेदः । सर्वं मूर्त्तं स्थूलममूर्त्तं सूक्ष्मं सर्व्वामूर्त्तं अत्रान्नारूपे । अत्रान्नारूपो रविरेश, अमूर्त्तनं मोक्त्राद्यमानस्तवात् । सूर्यन्रयोः। यथा प्रकृति- पुरुषौ शक्तिकाणिकम त्रपो गृह्यप्रथाचनभेदेन भिन्नावप्याभिन्नी, तथैवाग्नी- पोमौ ज्ञातव्यौ । यथा साधिष्ठानेव शक्तिरुपास्या, तथैव शक्तिमदधिष्ठान- मुपास्यम्, केवलायाः शक्तेः केवलस्य चाधिष्ठानस्य उपासनस्यानुपपत्तेः । यथा साधिष्ठानशक्तिरूपा पार्वती, तथैव शक्तिमदधिष्ठानरूपः शिवः । क्वचित्छक्तिप्राधान्यम्, क्वचित् अधिष्ठानप्राधान्यम् । लोकेऽपि स्त्री- पुंसयोः प्रकृतिपुरुषरूपत्वेऽपि स्त्रियां प्रकृतित्वपट्वं पुंसि पुरुषरूपत्वं व्यपदिश्यते । चिद्रूपान्द्येन मोक्तृत्वमर्चिषमर्चिषेन भोग्यत्वञ्च । सूर्यस्य चन्द्रस्य चानीपोमात्मकत्वाच्चैवोभेऽपि सूर्यऽग्निप्राधान्यं चन्द्रे सोमप्राधान्यम् । एवं प्र कृतिपुरुषरूपाभ्यां रयि-प्राणाभ्याममन्नीषोमाभ्यां सोमसूर्याभ्यामेव जगदुत्पद्यते । सर्वत्र च शक्तिशिवाभ्यां तत्तद्रूपान्तर- भावापन्नाभ्यामेव जगज्जायते । "सर्वभूतेषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥" इति गीतोक्तेः । महद्ब्रह्मेति पदाभ्यां प्रकृतिः सूचिता । अत एव यथैव संहारप्रतिसंहितायाः। प्रकृतिवाय्वाणुरव्यादीनां ब्रह्मकार्यत्वेन माद्यतिरिक्तसत्त्वाभावोऽपि साधिष्ठानानां तेषां माहात्म्यातिशयः 'नं विस्मृत्यादिषु प्रसिद्ध एव । 'नमस्ते वायो, त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' इत्यादौ वायोर्माहात्म्यं सुस्पष्टम् । वायुविकारस्य प्राणस्या- न्तरेण रुद्रेंद्रादिरूपसमभ्युक्तमेव । वायुपुत्रस्य हनूमतोऽपि लोकोत्तर- कार्यकर्तृत्वं सुख्यातम् । अनिर्वचायादित्यादूनां माहत्म्यानि वैदथ्थां प्रख्यातान्येव । अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च प्राणाः मनो बुद्ध्यादयश्च जायन्ते । तेषां समूह एव सप्तदशस्तत्त्व- मयं लिङ्गशरीरम् । समाष्टिलिङ्गशरीरमेव बुद्धिमत्त्वान्नित्यनन्द्यीयसहितं