वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ४०

इति। तदपि न चोदक्षमम्; कफादिदोषवत् रागादिदोषप्रतिबन्धस्थापि सत्त्वात् । न च रागादिदोषस्य प्रतिपक्षभानेऽपि सर्वात्मना अपक्षयो निम्बाद्युपयोगेऽपि कफधातोरिव । ननु निम्बोपयोगवत् तत्र तदनुकूलस्य आतपादेरुपयोगदर्शनात् तत्र कफावशेषः । किञ्च- 'धर्मिलोपभयान्नन्न नेष्टः सर्वात्मना क्षयः । कफाधिकन्तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥ इह सर्वात्मना च्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः । छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ॥' इति चेन्न । प्रकृतेऽपि प्रपञ्चबाधमन्तरा रागादिमलानामात्यन्तिकनाशा- सम्भवात् मनस आत्मनः संसारस्य च सत्त्वे कुतस्तदात्यन्तिकनाश- कल्पनाऽपि । अभ्यासे देहाद्यपेक्षा, देहादिरक्षणे च रागाद्यपेक्षा, तेनापि न समूलरागनाशसम्भवः । न च क्लेशशून्यत्वमात्मनो दृष्टम् । यदुक्तम्- "सुषुप्तौ प्रत्यहं दोषैरस्पृष्टस्यात्मन उपलम्भ" इति । तदपि न; स्थूलदोषाणामभावेऽपि सूक्ष्माणां तेषां तदानीमपि सत्त्वात् । अन्यथा पुनः संसारानापत्तिः स्यात् । प्रतिपक्षभावनया तपसा वा न दोषाणां निःशेषनिवृत्तिः, पुनरपि तेषामुद्भवदर्शनात् । 'ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः । उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥' इति रामायणवचनात् । किञ्च-भावनाजन्यस्य ज्ञानस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कार- वदेव भ्रमत्वमेव ज्ञातव्यम् । रागादिसत्त्वेऽपि ज्ञानं भवति रागाद्यभावे- ऽपि सुषुप्तौ मोक्षे च ज्ञानं न भवतीति कुतो रागाद्यभावो ज्ञानहेतुत्वं भजते ? 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा- पायादपवर्गः' इतिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या दोषनिवृत्तिः, दोषनिवृत्त्या च मनस शुद्धिः, ततस्तत्त्वज्ञानमितिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागादि दोषनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ च तत्त्वज्ञानम्, तेन च मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिति चक्रकश्च स्यात् ।

---

पृष्ठ ४१

एतेन "चेतनस्य प्रकृत्या निर्मलत्वात् मलानामागन्तुकत्वात् मल्ल- निबर्हणहेतोश्च यथोक्तस्य संभवात् तदावरणापाये सति स्वतः सकल- पदार्थदर्शनसामर्थ्यस्वभावचित्तत्त्वावस्थानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः" इत्यपि निःसारम्; नैयायिकमतरीत्या आत्मनो मनसश्च जडत्वात् सांख्ययोग- मतरीत्या आत्मनश्चिद्रूपेऽपि असङ्गत्वान् स्वतो विषयसम्बन्धेन ज्ञातृत्वासंभवात् चित्तवृत्तिसम्बन्धेन ज्ञातृत्वे चित्तशुद्धितारतम्येन ज्ञान- तारतम्यानपायात् । यद्यपि सांख्यादिरीत्या चित्ततत्त्वं सर्वार्थाव- भासनशालि, तथापि रजस्तमोऽनुविद्धत्वेन सीमितमेव ज्ञानं भवति । मीमांसकमनरीत्या रजस्तमोलेशानुपविद्धत्वेन अविशुद्धसत्त्वप्रधानप्रकृति- रूपया अविद्यया सर्वथा मलरहित्याभावेन सार्वज्ञ्यासम्भवात् । किञ्च-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥' इति श्रुत्या परावरब्रह्मदर्शनेनैव ग्रन्थिशब्दितानां कामानां कर्मणां संशयस्य च च्छेद उक्तः । ततः प्राक् कामकर्मादीनां मलानां सत्त्वात् क्व चित्तनिर्मलत्वं क्व च सार्वज्ञ्यम् ? जीवचैतन्यस्य मनआदिद्वारैव विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसर्गिमनसश्च नैर्मल्यापेक्ष एव विषयसंसर्गः । मनोर्नैमल्यमपि सापेक्षमेव, मनसो भौतिकत्वात्, भूतानाञ्च तमःप्रधान- प्रकृतिकार्यत्वात् , तमशः सार्वज्ञाप्रतिबन्धकत्वाच्च न नैरपेक्ष्येण जीवे सार्वज्ञ्यम् । किञ्च-मन्त्रादिकर्तृत्वमपि प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिश्च काममूलिका । 'यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्कामस्य विचेष्टितम् । अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् ॥' इति । तेन कामरागादिसत्त्वे प्रावरणाभावोऽसिद्धः, तेन च सार्वज्ञ्यासिद्धिः । यदप्युक्तम्- "श्वो मे भ्राता आगन्ते'ति प्रातिभस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य- दर्शनात् सार्वज्ञ्यं कल्पनीयम् । इदञ्च ज्ञानं नानर्थकम्, न संदिग्धम्, न वा विधुरीकृतम्, न दुष्टकारणजन्यम्, बाधकसत्त्वेऽप्रामाण्येऽपि तद्योगात्तु प्रामाण्यमेव । नन्वन्नर्थजमिदं ज्ञानम्, तज्जनकस्य भ्रातु-