वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

२४४

“यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥” “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । सोऽयं दृष्टन्तः ज्योतिः पुरुषः निरतिशयञ्चास्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वम् सर्वावभासकत्वात् स्वयमनन्यावभास्यत्वाच्च । स एवात्मा करणानु- ग्राहको जामदवस्थायामपि आदित्यादिज्योतिषामपि स एव भासकः । तथापि सर्वकरणागोचरत्वात् बुद्ध्यादिबाह्याभ्यन्तरकार्यकारणव्यवहार- संनिपातव्याकुलत्वान्मुञ्जादिषीकेव निष्कृष्य दर्शयितुमशक्य इति स्वप्ने दिदर्शयिषितः । स समानः सन् हृच्छब्दवाच्यया बुद्ध्या सदृशः सन् यथा रक्तमवभासयन्रक्तसदृशो रक्ताकारः प्रकाशो भवति तथा बुद्धिमवभासयन् बुद्धिद्वारेण कृत्स्नं क्षेत्रं प्रकाशयतीति तेन बुद्धिस सादृश्येनेव बुद्धिव्यापारमनुसरतीव । स्वतस्तु निष्क्र्यापारः कूटस्थ एव बुद्धौ ध्यायन्त्यां लेलायन्त्याम् ध्यायतीव लेलायतीच । धिया समानत्वादेव धीधर्मैद्भवति तत्तत्सदृशो भवति । धीर्यदा स्वापवृत्तिं प्रतिपद्यते तदायं स्वप्नो भवति । स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं जागरितव्यवहारलक्षणं कार्यकारणसंघातं सर्वव्यवहारास्पद- मतीत्य स्वात्मज्योतिषा स्वप्नात्मिकां धीवृत्तिमवभासयन् स्वयंज्योतिः- स्वभावो भवति । धिया समानः सन्नेव स इमञ्चामुं च लोकं सञ्चरति बुद्धिरादात्म्यापन्न एव । इदं स्थानं परलोकं च पश्यति स्वप्नस्य सन्ध्यस्थानत्वात् । अस्य दृष्टस्य लोकस्य जागरितलक्षणस्य सर्व्ववतो विषयवेदना- संयुक्तस्य कार्यकारणसंघातस्य मात्रां वासनामादाय दृष्टजन्मवासनावासितः जाग्रत्कल्पप्रकर्मोपरमे स्वयमात्मनैव देहं विहत्य पातयित्वा निःसंबोधमा- पाद्य आत्मकर्मापरमकृतत्वाद्देहनिष्टफलोपभोगशून्यत्वाद्वा तत्प्रसु- प्तोच्यते । स्वयं निर्माय मायामयमिव वासनामयं देहं निर्माय निर्माणमपि तत्कर्मापेक्षत्वात् स्वयं कर्तृकमुक्तम्, स्वीयेनात्मीयेन भासामात्रोपादान- लक्षणेन भासा दीप्त्या सर्ववासनात्मकेनाऽन्तःकरणवृत्तिप्रकाशेन, इत्थंभावे तृतीया, सर्ववासनामयी वृत्तिस्तत्र विषयभूता सा तत्र स्वयं

---

२४५

स्वयम्भा उच्यते । तेन स्वभासा विषयभूतेन स्वेन च ज्योतिषा तद्विप- यिणा विविक्तरूपेणाऽलुप्तदृक्स्वभावेन तद्भारूपं वासनात्मकं विषयीकुवन् स्वपिति । अत्र बाह्याध्यात्मिकभूतभौतिकज्योतिः संसर्गराहतज्योति- र्भवति । यद्यपि स्वप्ने ऽपि जागर इव विषया उपलभ्यन्ते तथापि न ते तत्र सन्ति । तथा च श्रुतिः-न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दाः मुदः प्रमुदो भवन्त्यथा- नन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते संहितश्च कर्ता ।' रथाश्वादयः स्वतन्त्रा न सन्ति किन्तु तदानीमेव तत्र सृजते लोकमात्रां वासनामादाय तदुपलब्धिनिमित्तेन कर्मणा चोद्यमाना रथादिवासनासरूपान्तःकरणवृत्तिर्दृश्यत्वेन व्यवतिष्ठते । न तत्र करणानि तदनुग्राहकाण्यादित्यादीनि ज्योतींषि तद्वारा वा रथादयः सन्ति । तद्यस्य ज्योतिषा दृश्यतेऽलुप्तदृशस्तदात्मज्योतिः । मोदः प्रमोदः पल्वलाः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो नद्यो वासनारूपाः सृज्यन्ते स्वप्न हेतुभूतकर्मनिमित्ताः न वस्तुतस्तत्रात्मा कर्त्ता, ध्यायतीवेत्युक्तेः । तदेतदेव सर्वं “स्वप्ने न शारीरमभिप्रहत्ये” त्यादिनोक्तम् । स्वप्नेन स्वप्नभावेन शरीरं शरीर- मभिप्रहृत्य निश्चेष्टमापाद्य असुप्तः स्वयमसुप्तगादिशक्तिस्वभावत्वात् सुप्तान् वासनाकारोद्गतान्तःकरणवृत्त्याश्रयान् बाह्यानाध्यात्मिकान् सर्वानैव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् अभिचाकशीति अलुप्तात्म- दृष्ट्या पश्यति अवभासयति । शुक्रं शुद्धं ज्योतिष्मदिन्द्रियमात्रारूपमादाय गृहीत्वा पुनः कर्मणे जागरितस्थानमेत्यागच्छति । हिरण्मय इव चैतन्यज्योतिस्वभावः पुरुष एक एव जाग्रत् स्वप्ने इहलोकपरलोकादीन् गच्छति । प्राणेन पञ्चवृत्तिना रक्षणं परिपालयनन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यात् । अवरं निकृष्टमनेकाशुचि- संघातत्वादत्यन्तबीभत्सं कुलायं नीडं स्वयं बहिश्चरित्वा यद्यपि शरीरस्थ एव स्वप्नं पश्यति तथापि तत्सम्बन्धाभावात् बहिश्चरित्वे- त्युच्यते। अमृतः स्वयममरणधर्मा ईयते गच्छति यत्र कामं विषयेषूद्ग त्- वृत्तिर्भवति तं तं कामं वासनांरूपेशोऽहं तं गच्छति ।