वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

४३२ वेदस्वरूप विमर्श 'समिधं सोम्य आहर, उप त्वा नेष्ये' इति छान्दोग्योपनिषदि (४।४।५) च लभ्यते । "पियति त्वो' 'नेमे देवाः' इत्यपि निगमौ भवतः" (नि० १।२०।१) अत्र 'नेमे देवा' इति मन्त्रो यजुः काठकसंहितायाम् (१४।६)। 'नो परस्याविष्कुर्यात्' (नि० ३।५।२) अयं ब्राह्मणभाग एव । पाणिनेरप्येवमेव अभिमतम् । तथा हि--'मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि' (८।३।१) अस्योदाहरणं 'भगवः इति शुश्राव' (छा० ४।५।१) । गोपथोऽथर्ववेदस्य ब्राह्मणमिति स्वामिदयानन्दोऽपि (सत्यार्थ- प्रकाशे ३ समुल्लासे, ४२ पृष्ठे) मनुते । तत्रैव गोपथब्राह्मणे— “अग्निमीळे" इत्येवमादिं कृत्वा ऋग्वेदमध्येधीयते । 'इषे त्वे'त्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमध्येधीयते । 'अग्न आयाहि' इत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमध्येधीयते । 'शन्नो देवी' इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमध्येधीयते ।” (१।१।२६) । एवञ्च 'शन्नो देवी'रिति मन्त्रस्य सर्वासु संहितासु विद्यमानत्वेऽपि 'आदिं कृत्वा' इत्युक्त्या पिप्पलादसंहिताया एवात्र अथर्ववेदत्वमुक्तम् । यजुःसामान्यविवक्षायां 'यजुष्पुरः' इत्यादौ निर्विशेषेण यजुरिति प्रयोगात् । यजुर्विशेषविवक्षायां 'देवसुम्नयोर्यजुषि काठके' (७।४।३८) इत्यादौ सविशेषणं यजुःशब्दप्रयोगात् पाणिनेरपि वाजसनेयिसंहि- ताव्यरिक्तानामपि यजुषां सत्त्वं नूनमभिप्रेतम् । प्रत्याहाराह्निके 'एओङ्'सूत्रे—"ननु च भोः छन्दोगानां सात्य- मुगि राणायनीया अर्धमेकारमर्धमोकारञ्च अधीयते । 'सुजाते एश्व सूनृते पारिषदकृतिरेषा तत्रभवताम् । नैव हि लोके नान्यस्मिन् वेदेऽर्ध एकारोऽस्ति" इत्युक्त्वा राणायनीयशाखाया वेदत्वं महाभाष्यकारो- ऽभिप्रैति । अन्यत्र स एव लिखति—"वेदे । तद्यथा-'सप्तास्ये रेवती- रेवदूप "यद्वा रेवत्यां तमूष" इति ।

---

ब्राह्मणानों वेदत्वविमर्शः ४३३ 'यद्वा रेवती रेवत्यां तमूष' इति पाठश्चतसृषु सामाजिकाभिमत- संहितासु नोपलभ्यते । एवमेव महाभाष्यकारः -वेदशब्दा अपि एवमभिवदन्ति' इत्युक्त्वा योऽग्निष्टोमेन यजते, य उ चैनं वेद' इति ब्राह्मणमुदाहरति । तथा— 'वेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः ऋतुभिर्यजेतेति' ब्राह्मण- वाक्योदाहरणानि वेदत्वेन अभिमतानि । निरुक्ते मन्त्रसार्थक्यविचारे 'ओषधे त्रायस्वैनम्' (१।१५।६) इति मन्त्रः समायाति । अयमेव च मन्त्रो मोमांसादर्शने (१।२।३५) उद्धृतः । परन्तु 'एनम्'-पदयुक्तो नायं मन्त्रो वाजसनेयिसंहितायां लभ्यते । काण्वेऽपि नायं पाठः, किन्तु कृष्णयजुष्येव काठकसंहितायाम् (३।२।९) मैत्रायणीसंहितायां (१।२।२) तैत्तिरीयसंहितायां (१।२।१।१, १।३।२।१) तत्र-तत्र लभ्यते । एवमेव वनस्पतिनिगममुदाहरन् यास्क आह—तस्यैषा अपरा भवति' (८।२०।१), वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वहा देवत्रा दिधिषो हवीषि प्र च दातारममृतेषु वोचः ॥' शाकलसंहितास्था च ऋक् एतद्विलक्षणा । तथा हि तत्र— 'वनस्पते रशनया नियूया देवानां पाथ उपवक्षि विद्वान् । स्वदाति देवः कृणवद् हवीषि अवतां द्यावापृथिवी हवं मे ॥' (१०।७०।१० इति पाठः । एतेन अन्यशाखास्थापि ऋगभीष्टा । निरुक्तप्रदर्शिता चेयमृक् मैत्राय- णीसंहितायां (४।१३।६५) किञ्चित् पाठभेदेन उपलभ्यते । निरुक्ते 'दिधिषो' इति पाठः, संहितायाञ्च 'दधिषो' इति पाठः । यदि तावतैव कस्यापि पाठस्यानुक्तत्वं तदा शाकलसंहितायां (१०।१८।८) 'दिधिषोः' शौनकीयाथर्वसंहितायाञ्च (१८।३।२) 'दधिषोः' इति पाठः—एतयो- रन्यतरस्य अवेदत्वमायास्यति । परं तन्नेष्यते सामाजिकैरपि । निरुक्ते— 'एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः' (११।२।७), 'अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि' (११।४।८) इति मन्त्रोदाहरणम् । परं समाजिकसम्मतवेद- चतुष्टये नैतदुपलभ्यते । वे० वि०–२८