वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

६८ | वेदस्वरूप-विमर्शः प्रसादाद्विशिष्टज्ञानेन स्तुतिं प्रयुङ्क्त इति विवक्षितम्, तदा देवता- प्रसादात् प्राप्तेन मन्त्रेण स्तुतिं प्रयुङ्क्ते इत्येव ग्रहणमुचितम् । यदुक्तम्—"न कामना पुरुषविशेषस्यैव भवति । तेन ईश्वरप्रोक्तता अपौरुषेयता च नोपपद्यत इति । तन्न; कामनायाः पुरुषविशेषाश्रयत्वे- ऽपि कामपूरकस्तुतिनिर्मातृस्य तदधीनत्वात् । दृश्यन्तेऽद्यापि तत्तत्- कामनया स्वतःसिद्धैरन्यनिमित्तैर्वा वैदिकैस्तान्त्रिकैश्च मन्त्रैस्तास्ता देवताः स्तुवन्तः सकामा जनाः । बौद्धार्हतादितन्त्रेष्वपि निष्कामबुद्धादिनिर्मिता मन्त्राः सकामै- स्तत्तत्कामनया प्रयुज्यन्ते । नहि सकामानां स्तावकत्वे स्तुतिवचनान्यपि तन्निर्मितानीति निश्चेतुं शक्यते । अत एव 'एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्मन्त्रदृष्टयो भवन्ती'त्येवोक्तम्, न तु मन्त्रकृतय इति । ऋषीणामभिप्रायैर्मन्त्रदर्शनं भवति । व्याख्यत- ञ्चैतद् दुर्गाचार्येण— 'एवमनेन प्रकारेण उच्चावचैराभिप्रायैः बहुभिः अथवा प्रकृष्टौ प्रकृष्टमध्यमैर्मन्त्राभिव्यक्तिनिदानभूतैः ऋषीणां दृष्टयो भवन्ति, मन्त्रदर्शनानि भवन्ति । विद्यमानानामेव मन्त्राणामृषयो येन केनचिन्निमित्तेन निदानभूतेन हर्ष-शोक-निन्दा-प्रशंसादिना मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति, न तु कर्तार इत्यभिप्रायः ।' तदेवम् अनादिमन्त्राणामृषयो द्रष्टारो न कर्तार इति । तास्त्रिविधा ऋचः—परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः आध्यात्मिकाश्च । ऋच एव आंतवरामविहितार्थाः, न तथा यजूंषि । तासु विदितासु तानि विदितानि भवन्ति । परोक्षकृताः ऋचः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते, प्रथमपुरुषैश्च आख्यातस्य । यथा — 'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गाथिनो...' इत्यादिरप्रत्यक्ष- कृताः मध्यमपुरुषयोगात् । त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना—'त्वमिन्द्र बला- दधिचिन इन्द्रसृधी जहि' इति । क्वचित् प्रत्यक्षकृताः स्तोवारः, परोक्ष- कृतानि च स्तोतव्यानि—'माचिदन्याद्विशंसत सख्या अभि प्र गायतोष- प्रेत । कुशिकाश्चेतयध्वम्' इति ।

---

वेदस्वरूप-विमर्शः | ६९ उत्तमपुरुषेण युक्ता आध्यात्मिक्यो यथा— 'अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सञ्जयामि शश्वतः । मां हवन्ते पितरं न जन्तवो अहं दाशुषे विभजामि भोजनम् ॥' इति । वसुनः = धनस्य, पूर्व्यः = प्रथमः पतिः, साम्प्रतमप्यहमेव पतिः । अहमेव च शत्रुभ्यः सकाशात् समस्तानि धनानि जयामि, शश्वतो नित्यकालमेव । किञ्च—मामेव ह्वन्ते = आह्वयन्ति, पितरं न = पितर- मिव तासु तासु आर्त्तिषु, जन्तवो मनुष्याः । किञ्च—अहमेव दाशुषे = दत्तवते हवींषि यजमानाय विभजामि, यथार्हं भोजनं धनमित्यर्थः । शपथाभिशापयोः उदाहरणम्—'अद्यामुरीय यदि यातुधानो अस्मि...' इति । वशिष्ठः किल राक्षसमित्यभियुक्तः । सोऽनया ऋचा शपथं प्रतिपेदे, परञ्चाभिशशाप— 'अद्यामुरीय यदि यातुधानोऽस्मि, यदि वायुस्ततप पूरुषस्य । अधा सबीरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याह ॥' (ऋ० सं० ७ । १०४ । १५) अद्यैवाहं म्रिये यदि यातुधानः स्याम् । यदि वाम आयुः ततप तप्तवा- नहं कस्यचिदपि पुरुषस्य । अथ यदि पुनरयातुधानमेव मां सन्तं यो मोघमनृतं यातुधानस्त्वमित्याह, स वीरैः दशभिः वियूयाः वियुज्यता- मित्यभिशापः । अथापि परिदेवना कस्मात् ? चिद्भावात् । 'सुदेवो अद्य प्र पतेदनावृत् परावतं परमा गन्तवा उ । अधाशयीत निर्ऋतेरुपस्थेऽथैनं वृका अद्युः ॥' (ऋ० सं० १० ९५ । १४ ।) पुरूरवस आर्षं स शोभनो देवः स्यात् योऽद्य तथा प्रियया वियुक्त अद्यैवा भृगुप्रपातम् अनावर्त्तमानः प्रपतेत । पतितश्च दूराद्दूरतरं गच्छेत् । अथ गत्वा शयीत । मृतः सन् निर्ऋतेर्भूमेरुपस्थे उपरि । अथैनं ताम- वस्थामापन्नं वृका विकर्त्तारश्च शृगालाद्य रवसा रभस्वन्तो वेगवन्तः