भारतकोश
वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 47, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 47

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ४७ ) मिचजाय वह कूर्मवायु कहाता है । जिस वायुसे क्षुधा लगै उसको कृकल कहते हैं । जम्भा करानेवाले वायुको देवदत्त कहते हैं । जिस वायुसे पुष्टि होती है उसको धनञ्जय कहते हैं । परंतु वेदान्तमतके आचार्य केवल प्राणादि पाँच वायुही मानते हैं और अलग कोई वायु नहीं मानते हैं वह प्राणादि पञ्चवायुमें नागादि वायुका अन्तर्भाव मानते हैं । यह प्रा- णादि पञ्च वायु मिलेहुए आकाशादि पञ्चभूतके राजसअं- शसे उत्पन्न होते हैं ॥ ४६ ॥ इदं प्राणादिपंचकं कर्मेन्द्रियसहितं सत् प्राणमय- कोशो भवति। अस्य क्रियात्मकत्वेन रजोंशका- र्य्यत्वम्। एतेषु कोषेषुमध्ये विज्ञानमयो ज्ञानश- क्तिमान् कर्तृरूपः। मनोमयः-इच्छाशक्तिमान् क- रणरूपः।प्राणमयःक्रियाशक्तिमान् कार्य्यरूपः।यो- ग्यत्वादेवमेतेषां विभागः-इति वर्णयन्ति। एतत्- कोशत्रयं मिलितं सत् सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते॥४७॥ (सं०टी०) एतेषां प्राणादीनां प्राणप्रचुरत्वात्प्राणमय- त्वं आत्माच्छादकत्वात्कोशत्वं च भवतीत्याह । इदमिति । प्राणादीनां रजःप्रधानभूतकार्य्यत्वे निमित्तमाह। अस्येति। प्रा- णादीनां क्रियात्मकत्वाद्रजःकार्य्यमित्यर्थः।एतेषु पंचसु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयमनोमयप्राणमयकोशानां क्रमेण ज्ञानेच्छाक्रि याशक्तिभेदेन कर्तृकरणक्रियारूपत्वं दर्शयति।एतेष्विति।तत्र हेतुमाह । योग्यत्वादिति । इदमेव कोशत्रयं सूक्ष्मशरीरमिति व्यवह्रियत इत्याह । एतदिति ॥ ४७ ॥