वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०७

(प्रविश्य सम्भ्रान्तः सप्रहारः ।)
सूत-परित्रायतां परित्रायतां कुमारः । (इति पादयोः पतति ।)
अश्वत्थामा - (विलोक्य ।) अये, कथं तातस्य सारथिरश्वसेनः । आर्य,
ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य सारथिरसि । किं मत्तः परित्राणमिच्छसि ।
सूतः - (सकरुणम् ।) कुतोऽद्यापि ते तातः ।
अश्वत्थामा - (सावेगम्) किं तातो नामास्तमुपगतः ।
सूतः - अथ किम् ।
अश्वत्थामा - हा तात, (इति मोहमुपगतः ।)
सूतः - कुमार, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
अश्वत्थामा - (लब्धसंज्ञः सास्रम् ।) हा तात, सुतवत्सल, हा लोक-
त्रयैकधनुर्धर, हा जामदग्न्यास्त्रसर्वस्वप्रतिग्रहणप्रणयिन्, क्वासि ? प्रयच्छ
मे प्रतिवचनम् ।
द्रोणस्य सूत आह परित्रायतामिति ।
त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य - लोकत्रयरक्षणसमर्थस्य ।
सूतमुखात् कुतोद्यपि ते तात इति श्रुत्वा पितुः मृत्युं निश्चित्याह-किं तात
इति । अस्तं = विनाशम्, उपगतः = प्राप्तः ।
मोहं = मूच्छाम्, अश्वत्थाम्नः मूर्च्छा जातेति भावः ।
लब्धसंज्ञः = प्राप्तचेतन्यः, विगतमूर्च्छ इत्यर्थः । जामदग्न्येति-जामदग्न्यस्य
यदस्त्रं तदेव सर्वस्वं तस्य यः प्रतिग्रहः आदानं तत्र प्रणयी स्निग्धः तत्सम्बोधने ।
प्रतिवचनम् = उत्तरम्, प्रयच्छ = देहीत्यन्वयः ।
(व्याकुल सूत का प्रवेश । शस्त्राघात से उसका शरीर जर्जर हो गया है )
सूत-कुमार, रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए (चरणों पर गिर पड़ता है )
अश्वत्थामा-(देखकर) अरे ! यह मेरे पिता के सारथि अश्वसेन कहाँ से ? आर्य, आप
तीनों लोकों की रक्षा में समर्थ मेरे पिता के सारथि हैं। क्या मुझ जैसे बालक से रक्षा
चाहते हैं ?
सूत- (उठकर करुणापूर्वक) कुमार, अब आज तुम्हारे पिता कहाँ हैं ?
अश्वत्थामा- (वेगपूर्वक) क्या पिताजी अस्त हो गये ?
सूत-और क्या ?
अश्वत्थामा-हा तात ! हा तात !! (मूर्च्छित होकर गिर पड़ता है )
सूत-कुमार, धैर्य धरें धैर्य धरें ।
अश्वत्थामा-(होश में आकर उठ जाता है तथा अश्रुमोचन करता है ) हा पिता इह