वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ११५ सर्वं तदेकपद् एव कथं निरस्तम् ॥ १५ ॥ सूतः—कुमार, एष ते मातुलः पार्श्वे शारद्वतस्तिष्ठति । अश्वत्थामा—(पार्श्वे विलोक्य । सवाष्पम् ) मातुल, गतो येनाद्य त्वं सह रणभुवं सैन्यपतिना य एकः शूराणां गुरुसमरकण्डूनिकषणः । परीहासाश्चित्राः सततमभवन्त्येन भवतः स्वसुः श्लाघ्यो भर्ता क्व नु खलु स ते मातुल गतः ॥ १६ ॥ रं, एकपदे = एकस्थाने, एव, कथं = कस्माद्धेतोः, निरस्तं = त्यक्तम् । ब्राह्मणे एतादृशकरणं मम भाग्यदोषादेव, नान्यथा सम्भवतीति भावः । अत्र तृतीयचरण- विशेषणानां साभिप्रायकत्वात्परिकरालंकारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १५ ॥ मातुलः = मातृभ्राता । सवाष्पम् = ऊष्माश्श्रुसहितम् । अन्वयः—येन, सैन्यपतिना, सह अद्य, त्वम् रणभुवम्, गतः, यः शूराणाम्, गुरुसमरकण्डूनिकषणः, सततम्, चित्राः, परीहासाः, भवतः, येन, अभवन्, मातुल ? ते, सः, श्लाघ्यः, स्वसुः, भर्ता, क्व, नु खलु गतः ॥ १६ ॥ तवातिप्रियः स्वसृपतिस्त्वाम् विहायेकाकी क्व गत इत्याह—गत इति । येन सैन्यपतिना = सेनानायकेन, सह = साकम् अद्य, त्वं, रणभुवं = सङ्ग्राम- निम्, गतः, यः शूराणाम्=वीराणाम्, एकः गुरुसमरकण्डूनिकषणः=महा- ग्रामकण्डूतिनिवारकः, येन, सततम्=अनारतम्, चित्राः=अनेकरूपाः, परी- हासाः = गालिदानादयः, भवतः = कृपस्य, अभवन्, हे मातुल, ते = तव, श्लाघ्यः= मिनीयः, स्वसुः= भगिन्याः, भर्त्ता = पतिः, भगिनीपतिरित्यर्थः । सः=द्रोणः, = क्व नु खलु नु गतः । अत्रैकस्यैव द्रोणस्य विषयभेदेन सैन्यपतित्वादनानेक- उल्लेखनादुल्लेखनामाऽलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ १६ ॥ के विषय में जो उपाध्याय तथा ब्राह्मण-श्रेष्ठ हैं एक ही पद में क्यों अपने सम्पूर्ण तों पर पानी फेर दिया ? ॥ १५ ॥ सूत—कुमार, यह तुम्हारे मामा शारद्वत समीप में उपस्थित हैं। अश्वत्थामा— ( बगल में देखकर अश्रु त्याग करते हुए ) मामा, मामा । जिस सेनानायक के साथ आज आप समरभूमि में पधारे थे, जो वीरों के महान् रणकण्डू के कण्डूयन में समर्थ एक मात्र वीर थे और जिनके साथ आपका अनेक प्रकार मनोविनोद हुआ करता था, मामा ! बतलाइये, वही आप की बहिन के पूज्य पतिदेव हीं चले गये ? ॥ १६ ॥