वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१२२ वेणीसंहारं नाटकं आः दुरात्मन्पाञ्चालापसद ? तातं शस्त्रग्रहणविमुखं निश्चयेनोपलभ्य त्यक्त्वा शङ्कां खलु विदधतः पाणिमस्योत्तमाङ्गे । अश्वत्थामा करधृतधनुः पाण्डुपाञ्चालसेना- तूलोत्क्षेपप्रलयपवनः किं न यातः स्मृतिं ते ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर, युधिष्ठिर, अजातशत्रो, अमिथ्यावादिन्, धर्मपुत्र, सानुजस्य पादः पतितः, मम जीवितत्वात् पितुश्च मृतत्वादिति भावः । अत्र तृतीयचरणे रूपक- मलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ २२ ॥ पाञ्चालापसद = पाञ्चालकुलाधम । आः, इति खेदे । अन्वयः—शस्त्रग्रहणविमुखम्, तातम्, निश्चयेन उपलभ्य, शङ्काम्, त्यक्त्वा, अस्य, उत्तमाङ्गे, पाणिम् विदधतः, ते पाण्डुपाञ्चालसेनातूलोत्क्षेपप्रलयपवनः, कर- धृतधनुः, अश्वत्थामा, स्मृतिम्, किं न, यातः, खलु ॥ २३ ॥ वीरोऽहं त्वया किं न स्मृत इत्याह—तातं शस्त्रग्रहणेति । शस्त्रग्रहणविमुखं = शस्त्रग्रहणे पराङ्मुखम् तातं निश्चयेन = ध्रुवेण । उपलभ्य= प्राप्य, शङ्काम् = मां हनिष्यतीति सन्देहं, त्यक्त्वा=विहाय, अस्य = अशस्त्रस्य, उत्त- माङ्गे = शिरसि, उत्तमाङ्ग इत्यनेन महाननर्थः कृत इति सूचितम् । पाणि = हस्तम्, विदधतः=कुर्वतः स्थापयत इत्यर्थः । ते=तव, पाण्डुपाञ्चालसेनातूलोत्क्षेपप्रलयपवनः= पाण्डुपाञ्चालनृपाणां या सेना सैव तूलानि तेषाम्, उत्क्षेपे उत्क्षेपणे प्रलयपवनः प्रलयकालिको वायुः, करधृतधनुः = हस्तधृतचापः अश्वत्थामा, स्मृति = स्मरणम्, किं न, यातः, खलु अश्वत्थाम्नः स्मृतिस्त्वया कार्येति भावः । युष्माकं सर्वेषां हननं विधास्यामीत्याकूतम् । अत्र परम्परितरूपकमलङ्कारः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥२३॥ अमिथ्यावादिन् = सत्यवक्तः, सानुजस्य = सावरजस्य, ते, अनेन = मतपित्रा, किम्, अपकृतम् । अनेन = युधिष्ठिरेण, अलीकप्रकृतिजिह्मचेतसा = अलीकप्रकृतिः अरे ! दुष्ट, पामर धृष्टद्युम्न ! 'पिताजी निःशस्त्र हैं' इस बात को पूर्णतया निश्चय करके निःशङ्क भाव से उनके शिर पर हाथ लगाते हुए तुझे क्या हाथ में धनुष धारण किए हुए अश्वत्थामा, जो पाण्डव और तुम्हारी सेनारूपी कार्पास (रुई) राशि को उड़ा देने में प्रलयकालीन झञ्झावात के अनुरूप है, स्मरण में नहीं आया ! अर्थात् जिस समय यह निन्दित कार्य तूने किया उस समय तुझे मेरी शक्ति याद नहीं आई क्या ! ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर ! युधिष्ठिर ! अजातशत्रु, सत्यवादी और धर्मराज के पुत्र ! उन्होंने (मेरे