वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 145, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें१२४ • वेणीसंहारं नाटकं नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥ २४ ॥ कृपः - वत्स, किं न सम्भाव्यते भारद्वाजतुल्ये बाहुशालिनि दिव्या- स्त्रग्रामकोविदे भवति । अश्वत्थामा - भो भोः पाण्डवमत्स्यसोमकमागधेयाः क्षत्रियापसदाः, पितुर्मूर्ध्नि स्पृष्टे ज्वलदनलभास्वत्परशुनो- प्येवं कृतं धृष्टद्युम्नेनं तथापि अनुमत्यादिनेषामपि निम॑न्द्यदित्वमिति भावः । उदा- युधैः = उत्थितशस्त्रैः, एतेन वधनिवारणसामर्थ्यं दर्शितम् । भवद्भिः धृष्टद्युम्नादिभिः, इदं = सम्प्रति विहितम्, पातकम् = ब्राह्मणगुरुवधजन्यब्रह्महत्यारूपं महापातकम्, कृतम्, अनुमतम् = अभिप्रेतम् दृष्टं वा, नरकरिपुणा = कृष्णेन, सार्धं सभीमकि- रीटीनाम् = भीमाार्जुनसहितानाम्, तेषाम् असृङ्मेदोमांसैः=रुधिरवसाऽमिषैः अयमहम्, दिशां = दिग्देवतानाम्, बलिम् उपहारम् 'करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्युपङ्गजे स्त्रियामित्यमरः, करोमि । युद्धे सर्वान्निहनिष्यामीत्यर्थः । हरिणी छन्दः ॥ दिव्यास्त्रग्रामकोविदे = दिव्यास्त्रस्य ग्रामः समूहः तत्र कोविदः प्राज्ञः तस्मिन् क्षत्रियापसदाः = राजन्याधमाः । अन्वय-पितुः मूर्ध्नि, स्पृष्टे, ज्वलदनलभास्वत्परशुना, रामेण, यत्, कृतम्, तत्, भवताम्, श्रुतिम् न, उपगतम् किम्, क्रोधान्धः अश्वत्थामा, अद्य, अरिरुधिरा- सारविघसम्, तत्, कर्म, रणमुखे, विधातुम् किम्, न प्रभवति ॥ २५ ॥ क्षत्रियेण पितृशिरश्छेदने ब्राह्मणपरशुरामेण त्रिःसप्तकृत्वः पृथ्वी क्षत्रियरहिताऽ- कारीति किं त्वया न श्रुतं तथैव चाहं करिष्यामीत्याह - पितुरिति । अथवा शस्त्र-सम्पन्न होते हुए भी प्रत्यक्ष अवलोकन किया है, वासुदेव, भीम और अर्जुन के साथ-साथ उनके मांस, मज्जा और रुधिरादिक से मैं दिक्पालों को बलि वितरण कर दूंगा ॥ कृप - हे वत्स, महाराज (आचार्य द्रोण) के अनुरूप भुजावाले तथा दिव्यास्त्रों के समुदायों के विशेषज्ञ आपके लिए क्या सम्भावना नहीं की जा सकती । अश्वत्थामा - अरे, अरे पाण्डव, मत्स्य, सोमक, मागधादि क्षत्रियापमरो ? प्रज्वलन्त अग्नि की ज्वाला सदृश, प्रकाशमान परशुअस्त्रधारी राम ने अर्थात् (१) जमदग्निकुमार ने अपने पिता के शिरःस्पर्श करने पर अर्थात् शिरश्छेदन के अनन्तर जो (१) परशुराम जमदग्नि ऋषि के पुत्र भगवान् नारायण के अवतार थे । इनकी माता का नाम रेणुका था । गाजीपुर जिले के अभ्यन्तर जमानिया इनकी जन्मभूमि है । एक बार सहस्रार्जुन नाम का राजा आखेट के उपरान्त इनके पिता के आश्रम का अतिथि