वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 150, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १२६ दुर्योधनः-कथं तर्हि । कर्णः—एवं किलास्याभिप्रायो यथाऽश्वत्थामा मया पृथिवीराज्येऽभि- षेक्तव्य इति । तस्याभावाद् वृद्धस्य मे ब्राह्मणस्य वृथा शस्त्रग्रहणमिति तथा कृतवान् । दुर्योधनः-( सशिरःकम्पम् । ) एवमिदम् । कर्णः—एतदर्थं च कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्य राजकस्य परस्परक्षयमपेक्षमाणेन तेन प्रधानपुरुषवध उपेक्षा कृता । दुर्योधनः-उपपन्नमिदम् । कर्णः—अन्यच्च राजन्, द्रुपदेनाप्यस्य बाल्यात्प्रभृत्यभिप्रायवेदिना न तथा = शस्त्रपरित्यागम् । सशिरःकम्पं = शिरःकम्पनमभिमतसूचकम् । कर्णोक्तं स्वीकृत्येति भावः । कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्य = कौरवपाण्डवपक्षपातेन प्रवृत्तः प्रार- ब्धः महासङ्ग्रामः येन तस्य, राजकस्य = राजचक्रस्य, परस्परक्षयम् अपेक्षमाणेन = इच्छता, तेन = द्रोणेन, प्रधानपुरुषवधे = श्रेष्ठवीरजनवधे, उपेक्षा = औदासीन्यम् कृता । अश्वत्थाम्नः पृथिवीराज्ये अभिषेकाय द्रोणः प्रधानवीरं न हतवान् । अयम- भिप्रायः - प्रधानवीरेण इतरस्य वधे जाते तं वीरं निहत्याहं पृथिवीराज्येऽश्वत्था- मानमभिषेक्ष्यामीति । उपपन्नं = युक्तम् । द्रुपदेनापीति । द्रुपदेन बाल्यादेव तस्याभिप्रायज्ञेन स्वराष्ट्रात् द्रोणो निःसारित इति भावः । दुर्योधन-अच्छा तो किस प्रकार है ? कर्ण-आचार्य द्रोण का अभिप्राय इस प्रकार का था कि—'अश्वत्थामा को मैं भूमिपाल बनाऊँगा परन्तु इस मनोरथ की सिद्धि नहीं हुई तो मुझ बूढ़े ब्राह्मण के लिए शस्त्र धारण करना व्यर्थ है'—यही समझ कर उन्होंने ऐसा किया है । दुर्योधन-( सिर हिला कर ) यही बात है । कर्ण-इसी अभिप्राय से तो उन्होंने कौरव तथा पाण्डव के पक्षपात के कारण होने वाले महासमर के बीच राजन्य वर्गों के अन्योन्य नाश की सम्भावना करते हुए प्रधान वीरों के नाश की उपेक्षा की है। दुर्योधन-यह बात युक्तियुक्त प्रतीत हो रही है । कर्ण-और दूसरी बात यह भी है महाराज ! शैशवकाल से ही इनके अभिप्राय के ९ वे०