भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 183, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 183

१६२ वेणीसंहारं नाटकं क्रोधो न नाम करुणा न च तेऽस्ति लज्जा ॥ ५ ॥ सूतः - (सकरुणं पादयोर्निपत्य ।) एतद्विज्ञापयामि । आयुष्मन्, सम्पूर्ण- प्रतिज्ञेन निवृत्तेन भवितव्यमिदानीं दुरात्मना वृकोदरहतकेन । अत एवं ब्रवीमि । दुर्योधनः- ( सहसा भूमौ पतन् ।) हा वत्स दुश्शासन, हा मदाज्ञा विरोधितपाण्डव, हा विक्रमैकरस, हा मत्सङ्‌गदुर्ललित, हा अरातिकुलराज- घटामृगेन्द्र, हा युवराज, क्वासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । (इति निःश्वस्य मोहमुपगतः ।) सूतः- राजन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । 'क्रोधो न, राजबन्धुवधकाले त्वयाऽवश्यं क्रोधः कार्यः । नापि, करुणा = दया, पर- विनाशकालेऽवश्यं दया कार्या । न च लज्जा अस्ति । मम समक्षं यच्छत्रुणा प्रतिज्ञा पूर्यते तदतीव लज्जाकरमिति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ५ ॥ विज्ञापनमेवाह - आयुष्मन्निति । सम्पूर्णप्रतिज्ञेन = पीतदुःशासनशोणितेन अत- एव निवृत्तेन, दुरात्मना वृकोदरहतकेन = दुष्टभीमेन, भवितव्यम्, इदानीमित्यन्वयः । एवं = मपर्यतु आयुष्मन्निति, युद्धे न गन्तव्यमित्यर्थः । मदाज्ञाविरोधितपाण्डव = ममाज्ञया विरोधितः पाण्डवः येन तत्सम्बोधने ममाज्ञयैव द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणं कृतं ततश्च तस्य पाण्डवेन विरोधो जात इति भावः । विक्रमैकरसः = विक्रमः एकरसः अद्वितीयगुणः यस्य तत्संबोधने 'शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः' इत्यमरः । अरातिः = शत्रुः, घटा = समूहः, मृगेन्द्रः = सिंहः, मोहं = मूर्च्छाम्, उपगतः=प्राप्तः । ऐसे व्यसन के समय में मेरे घोड़े रथ खींचने में असमर्थ हैं। यह बात कहने में तुम्हें लज्जा भी नहीं आती ॥ ५ ॥ सूत-(करुणा के साथ चरणों पर गिरकर) विनम्र निवेदन है- 'महाराज ! इस समय तक दुरात्मा नीच भीमसेन अपनी प्रतिज्ञा को पूर्ण कर चुका होगा' इसीलिए मैं इस प्रकार कह रहा हूँ । दुर्योधन-(एकाएक पृथ्वी पर गिरता हुआ) हा प्रिय दुश्शासन ! हाय मेरी आज्ञा से पाण्डव-विरोधी !! हाय पराक्रमपरायण !!! हाय मेरी गोदी के खेलने वाले ! हाय शत्रुकुल रूपी हाथियों के झुण्ड के लिए सिंह ! हाय युवराज ! तुम कहाँ हो ? मुझे उत्तर दो । (ठंडी श्वास लेकर मूर्च्छित हो जाता है) सूत-महाराज ! धैर्य धारण कीजिए, धैर्य धारण कीजिए ।