वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१६४ वेणीसंहारं नाटकं रक्षणीयेन सतत बालेनाज्ञानुवर्तिना । दुःशासनेन भ्रात्राहमुपहारेण रक्षितः ॥ ७ ॥ सूतः—महाराज, मर्मभेदिभिरिषुतोमरशक्तिप्रासवर्षैर्महारथानामपहत- चेतनत्वान्निश्चेतनः कृतो महाराज इत्यपहृतो मया रथः । दुर्योधनः—सूत, विरूपं कृतवानसि । तस्यैव पाण्डवपशोरनुजद्विषो मे क्षोभैर्गदाशनिकृतैर्न विबोधितोऽस्मि । अन्वयः — सततम् आज्ञानुवर्तिना, बालेन, रक्षणीयेन, भ्रात्रा, दुःशासनेन, उपहारेण, अहम्, रक्षितः ( त्वया ) ॥ ७ ॥ रक्षणीयेनेति । सततं = निरन्तरम्, आज्ञानुवर्तिना = आदेशानुसारिणा, बालेन = अल्पवयस्केन, अत एव, रक्षणीयेन = रक्षायोग्येन, भ्रात्रा = दुःशासनेन उपहारेण = बलिना, अहं = दुर्योधनः, रक्षितः, त्वयेति शेषः । मद्रक्षणार्थं दुःशासनो बलिरूपेण प्रदत्तः किं त्वया । यथा देवेभ्यः स्वरक्षार्थं बलिर्दीयते तथेति भावः । अत्र पदार्थगत- काव्यलिङ्गमलङ्कारः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ ७ ॥ मर्मभेदिभिः = अन्तःकरणभेदकैः, इषुतोमरशक्तिप्रासवर्षैः = बाणशर्वलाशक्ति- नामकास्त्रविशेषकुन्तवर्षैः, महारथानां = दशसहस्रवीरयोधितॄणाम्, अपहतचेतनत्वात् = निश्चेतनत्वात्, महाराजः = भवान्, निश्चेतनः = मूर्च्छितः, कृतः, इति = ततः, रथः = स्यन्दनः, अपहृतः, मया । विरूपं = विपरीतम् । अन्वयः—पाण्डवपशोः मे, अनुजद्विषः तस्य एव, गदाशनिकृतैः, क्षोभैः, न विबोधितः, अस्मि ( अत एव ) ताम् एव, दौःशासनीम् रुधिरांशय्याम्, अहम्, न, अधिशयितः, आशु, वृकोदरः वा, न (अधिशयितः) ॥ ८ ॥ कथं विरूपं कृतमित्याह—तस्यैवेति । पाण्डवपशोः = पाण्डवः पशुरिव तस्य, मे = मम्, अनुजद्विप = कनिष्ठभ्रातृ- सर्वदा आज्ञा पालन करने में तत्पर कनिष्ठ भ्राता दुश्शासन की, जो निरा बालक था; रक्षा करनी चाहिए थी । उसे बलि देकर [ आपने ] मेरी रक्षा की है अर्थात् बच्चे की रक्षा चाहे जैसे होती करते परन्तु रक्षा न करके प्रत्युत उसका वध कराके मुझे बचाया है आपने यह काम अच्छा नहीं किया ॥ ७ ॥ सूत — राजाधिराज ! महारथियों के मर्मच्छेदी बाण, भाले, बर्छे और गदाओं के प्रहार से महाराज मूर्च्छित कर दिये गए अतः मैंने [ वहाँ से ] रथ हटा लिया । दुर्योधन — सूत ! प्रतिकूल [ अनुचित ] कार्य कर डाले हो । मेरे कनिष्ठ भ्राता के विघाती असभ्य पाण्डुपुत्र ( भीम ) के वज्रसदृश गदा के प्रहारों से