वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१७६ वेणीसंहारं नाटकं सुन्दरकः—तदो भीमसेणधणञ्जएहिं अभिजुत्तं पिदरं पेक्खिअ ससंभमं विअलिअं अवधूणिअ अणसीसं आकण्णाकट्ठिदकठिणकोदण्डजीओ दाहिणहत्थुक्खित्तसरपुंखविघट्टणतुवराइदसारहीओ तं देसं उवगदो कुलालविस्ससेणो । (ततो भीमसेनधनञ्जयाभ्यामभियुक्तं पितरं प्रेक्ष्य ससम्भ्रमं विगलितमवधूय रत्नशीर्षकमाकर्णाकृष्टकठिनकोदण्डजीवो दक्षिणहस्तोक्षिप्तशरपुङ्ख- विघट्टनत्वरायितसारथिकस्तं देशमुपगतः कुमारवृषसेनः ।) दुर्योधनः—(सावष्टम्भम् ।) ततस्ततः । सुन्दरकः—तदो अ देव, तेण आअच्छन्तेण एव्व कुमालविससेणेण विदलिदासिलदासामलसिणिद्धपुङ्खेहिं कठिणकङ्कवत्तेहिं किसणवण्णेहि साणसिलणिसिदसामलसल्लबन्धेहि कुसुमिदो विअ तरू मुहुत्तएण सिली- मुहेहिं पच्छादिदो धणंजअस्स रहवरो । (ततश्च देव, तेनागच्छतैव कुमार- वृषसेनेन विदलितासिलताश्यामलस्निग्धपुङ्खैः कठिनकङ्कपत्रैः कृष्णवर्णैः शालशिला- विगलितं =यथास्थानमप्राप्तं, किञ्चित् पतितमित्यर्थः । रत्नशीर्षकं = मण्यादिनि- र्मतशिरःस्थम्, उष्णीषमिति । यावत् । आकर्णाकृष्टकठिनकोदण्डजीवः = कर्णपर्यन्तम् आकृष्टं कठोरचापस्य जीवो गुणः येन सः, दक्षिणहस्तोक्षिप्तशरपुङ्खविघट्टनत्वरायित- सारथिकः = दक्षिणहस्ते उत्क्षिप्तः स्थापितः शरपुङ्खः बाणमूलप्रदेशः येन सः, विघट्टने सञ्चालने त्वरायितः शीघ्रकारितायां नियुक्तः सारथिर्येन सः, बहुव्रीह्युत्तरं द्वयोः कर्मधारयः । कुमारवृषसेनः = कर्णपुत्रः, तं देशम् उपगत इत्यन्वयः । विदलितासिलताश्यामलस्निग्धपुङ्खैः = विद्लिता मर्दिता या असिलता खड्गः तद्वत् श्यामलाः स्निग्धाः पुङ्खाः शरमूलानि येषां तैः, शल्यबन्धैरित्यन्तस्य शिली- मुखैरित्यनेनान्वयः । कठिनकङ्कपत्रैः=कठिनं कठोरं कङ्कपत्रं कङ्कनामकपक्षि पक्षा येषु, सुन्दरक—इसके पश्चात् भीमसेन और अर्जुन से युद्ध करते हुए अपने पिता को देखकर राजकुमार वृषसेन व्याकुल होकर शीघ्रता के कारण गिरे हुए रत्नजटित उष्णीष [साफा या पगड़ी] को अवहेलना करते हुए, कान तक सारगर्भित धनुष की प्रत्यञ्चा [डोरी] को आकृष्ट करते हुए तथा दाहिने हाथ मे तरकश से निकाले गए बाणों के मूल में लगे हुए पुङ्ख से सारथि को शीघ्रता के लिए प्रेरित करते हुए उस प्रदेश तक पहुंच गए । दुर्योधन—(गर्व के साथ) फिर क्या हुआ ? सुन्दरक—पुनः इसके अनन्तर महाराज ! पहुँचते ही उस कुमार वृषसेन ने सञ्चूर्णित तलवार की तरह चमचमाते हुए नीलवर्ण के पुङ्ख से युक्त कठोर कङ्कपत्र सम्पन्न अतएव