भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 195, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 195

चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १७५ धणं जएण वज्जणिग्घादणिग्घोसविसमरसिदधवअगठिदमहावाणरो तुर- ङ्गमसंवहणवापिदवासुदेवसंखचक्कअसिगदालच्छिदचउव्वबाहुदण्डो आपूरि- अवञ्चजण्णदेवअत्ताररसिदप्पडिरवभरिददसदिसामुहकुहरो धाविदो तं उद्देसं रहवरो । (ततो देव, एतस्मिन्नन्तरे ज्येष्ठस्य भ्रातुः परिभवशङ्किना धन- ञ्जयेन वज्रनिर्घातनिर्घोषविषमरसितध्वजाग्रस्थितमहावानरस्तुरङ्गमसंवाहनव्यापृत- वासुदेवशङ्खचक्रासिगदालाञ्छितचतुर्बाहुदण्ड आपूरितपाञ्चजन्यदेवदत्ताररसितप्रतिर- वभरितदशदिशामुखकुहरो धावितस्तमुद्देशं रथवरः । ) दुर्योधनः- ततस्ततः । वर्षि = प्रसरन्ती या शरधारा बाणप्रचारः तस्याः सहत्वं तदर्पणशीलम्, समर- दुर्दिनं = दुर्दिनमिव समरः सङ्ग्रामः, मेघाच्छन्नं हि दिनं दुर्दिनमुच्यते जातं, दुर्दित- मिव सङ्ग्रामोऽभूदिति भावः । ज्येष्ठस्य = अग्रजस्य, भ्रातुः=भीमस्य, परिभवशङ्किना=पराजयशङ्केन, धनञ्ज- येन = अर्जुनेन, वज्रनिर्घातेति - वज्रनिर्घातः अशनिशब्दः तद्वत् यो निर्घोषः शब्दः तद्वद् रसितं यत्र, ध्वजाग्रस्थितः महावानरः यत्र, अश्वसंवाहने व्यापृतो या वासुदेवः तस्य शंखचक्रखड्गादिभिः लाञ्छितः अङ्कितः दण्ड इव चत्वारो वाहव इति चतुर्बाहु- दण्ड म यत्र । यद्यपि कृष्णस्य चतुर्भुजरूपेणोत्पत्तौ सत्यामपि जन्मकाल तरमेव भुजद्वयस्य विलोप इति चतुर्बाहुदण्ड इति कथनमसङ्गतम् तथापि महाभारतसङ्ग्राम- काले कृष्ण. शत्रुत्रासार्थं चतुर्भुजो बभूव अत एवोक्तं गीतायां- तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते' इति । कथमन्धथा, चतुर्भुजत्वं रूपं तदा यदासीत् तदेव रूपं प्राप्नुहीत्यर्थकगीता वचनं सङ्गतं स्यात् पूर्वमपि चतुर्भुजत्वप्राप्तिकथनस्यायुक्तः, अत एवोक्तमत्र-चतुर्बाहुदण्डेति। पाञ्चजन्यं कृष्णस्य शंखः देवदत्तमर्जुनस्य । आशङ्का से अर्जुन [ अपने ] उत्तम रथ को उस स्थान तक [ जहाँ भीम और कर्ण का युद्ध हो रहा था ] दौड़ाया ! उसकी पताका पर वज्रपात के सदृश भीषण किलकार करते हुए वानरराज [ हनुमान् ] बैठे हुए थे । घोड़ों की शुश्रूषा में संलग्न भगवान् वासुदेव की शंख चक्र, करवाख और गदा से युक्त भुजायें उस रथ पर दण्डाकार थीं । उस रथ पर बजाये जाते हुए पाञ्चजन्य तथा देवदत्त [ श्रीकृष्णचन्द्र के शङ्ख तथा अर्जुन के शङ्ख का नाम ] नामक शङ्खों के तुमुल निनाद से सम्पूर्ण दिशाओं का मुखविवर गूंज रहा था । दुर्योधन-इसके अनन्तर क्या हुआ ?