वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १८९ हा प्रियदर्शन, हा दुःशासननिर्विशेष, हा सर्वगुरुवत्सल, प्रयच्छ मे प्रति- वचनम् । पर्याप्तेनेत्रमचिरोदितचन्द्रकान्त- मुद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशोभम् । प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि दृष्टं कर्णेन तत्कथमिवाननपङ्कजं ते ॥ १० ॥ सूतः—आयुष्मन्, अलमत्यन्तदुःखावेगेन । दुर्योधनः—सूत, पुण्यवन्तो हि दुःखभाजो भवन्ति । अस्माकं पुनः— प्रत्यक्षं हतबन्धूनामेतत्परिभवाग्निना । अन्वयः—ते, पर्याप्तेनेत्रम्, अचिरोदितचन्द्रकान्तम्, उद्भिद्यमाननवयौवनरम्य- शोभम्, प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि, तव, आननपङ्कजम्, कथमिव, कर्णेन, दृष्टम्॥१०॥ पर्याप्तेति—ते = तव वृषसेनस्य, पर्याप्तेनेत्रं = पर्याप्तं नेत्रं यस्मिन् तत्, दीर्घ- नेत्रमित्यर्थः । पर्याप्तेनेत्रमित्यादि दृष्टमित्यन्तम् आननपङ्कजेन्वेति । अचिरोदित- चन्द्रकान्तं = त्वरितोदितेन्दुसदृशसुन्दरम, उद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशोभम् = उद्भि- द्यमानं प्रादुर्भूयमानम् यन्नवयौवनं ( तरुणता ) तेन रम्या शोभा यस्य तत्, प्राणा- पहारपरिवर्तितदृष्टि = प्राणविनाशविपरीतदर्शनम्, आननपङ्कजं = पङ्कजं कमलमिव , आननं मुखम्, 'उपमितं व्याघ्रादिभिरि'ति समासः । कथमिव कर्णेन दृष्टम् तदा कर्णस्य कीदृशी व्यथाऽभूदिति भावः । अत्र चतुर्थचरणे लुप्तोपमालङ्कारः । वसन्त- तिलका छन्दः ॥ १० ॥ अन्वयः—प्रत्यक्षम्, हतबन्धूनाम्, ( अस्माकम् ), हृदयम्, परिभवाग्निना, अत्यर्थम, दह्यते, ( अतः ) कुतः, दुःखम्, कुतः, व्यथा ॥ ११ ॥ प्रत्यक्षं = समक्षं न तु परोक्षम्, हतबन्धूनां = व्यापादितबान्धवानाम्, अस्माकं प्रेमी ! हाय कर्णवंश के अङ्कुर ! हाय दुश्शासन के सदृश प्रिय ! हाय सब बड़े लोगों के दुलारे ! मुझे उत्तर दो । विशाललोचन, बालचन्द्रमा के सदृश रम्य, उमंगते हुए अभिनव यौवन की छटा से सुशोभित और प्राणान्त होनेके कारण विकृत दृष्टिसे युक्त तुम्हारे मुखकमलको कर्णने किस प्रकार से देखा अर्थात् इस तरह के हृदयविदारक दृश्य को किस प्रकार देखा होगा ॥१०॥ सूत—श्रीमन् ! अधिक दुःखावेश में पड़ने की आवश्यकता नहीं । दुर्योधन—सूत ! भाग्यवान् लोग ही दुःख के भागी होते हैं । हम लोगों का तो— जिनके कुटुम्बियों का वध हो गया है ऐसे व्यक्तियों का हृदय तो अपमान की ज्वाला से,