वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २१९ येनातिदुःश्रवमसाधु कृतं तु कर्णे कर्ताऽस्मि तस्य निधनं समरे कुलस्य ॥ १६ ॥ गान्धारी—जाद, सिढिलेहि दाव क्खणमेत्तं वाष्पमोक्खम् । (जात, शिथिलय तावत्क्षणमात्रं वाष्पमोक्षम् ।) धृतराष्ट्रः—वत्स, क्षणमात्रं परिमार्जयाश्रूणि । दुर्योधनः— मामुद्दिश्य त्यजन्प्राणान् केनचिन्न निवारितः । तत्कृते त्यजतो बाष्पं किं मे दीनस्य वार्यते ॥ १७ ॥ सूत, केनैतदसंभावनीयमस्मत्कुलान्तरं कर्म कृतं स्यात् । शोचामि, इत्यनेनान्वयः । येन कर्त्रा, कर्णे, अतिदुःश्रवम् = अश्रवणार्हम्, असाधु = अनुचितम् हननमित्यर्थः । कृतम्, तस्य, कुलस्य = वंशस्य, निधनं = हननम् विनाश- मित्यर्थ । समरे, कर्ता, कृधातोस्तृन् प्रत्ययः अतो, 'न लोकाव्यये'ति षष्ठीनिषेधाद् द्वितीया । अस्मि, पाण्डवक्षयमन्तरा किमपि न करिष्यामीति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १६ ॥ अन्वयः—माम्, उद्दिश्य, प्राणान्, त्यजन्, (यः,) केनचित्, न, निवारितः, तत्कृते, वाष्पम्, त्यजतः, दीनस्य, मे, किम् वार्यते ॥ १७ ॥ मामिति । माम् = दुर्योधनम्, उद्दिश्य = अभिलक्षीकृत्य, प्राणान्, त्यजन्, य , इति शेषः । केनचित्, न, निवारितः, तत्कृते = तस्य कर्णस्यार्थम्, वाष्पम् = अश्रु, त्यजतः, दीनस्य = दुर्गतस्य, मे = मम, किम् = कथम्, वार्यते त्वयेति शेषः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ १७ ॥ असम्भावनीयम् = कर्णवधरूपम्, अस्मत्कुलान्तरम् = कौरववंशविनाशकम्, अनिष्ट आचरण, जो कानों के लिए अत्यन्त दुःखद है, किया है, सङ्ग्राम में मैं उसके कुल का विनाश करनेवाला हूँ अर्थात् कर्ण के वध करनेवाले के कुल में किसी को जीवित न छोड़ूँगा ॥ १६ ॥ गान्धारी—पुत्र ! क्षण मात्र के लिये अश्रुपात को अवकाश दे दो । धृतराष्ट्र—पुत्र ! क्षण मात्र के लिए आँसुओं को पोंछ लो । दुर्योधन—मेरे लिये प्राणोत्सर्ग करते हुए (कर्ण को) किसी ने निषेध नहीं किया ; उसके लिए (कर्ण के लिए) अश्रुपात करते हुए मुझ बेचारे को क्यों निवारण किया जाता है ? ॥ १७ ॥ ऐ सूत ! मेरे कुल की समाप्ति करने वाला यह कार्य, जिसकी कभी सम्भावना नहीं की जाती थी, किसने किया होगा ?