वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२२० वेणीसंहारं नाटकं सूतः -आयुष्मन्, एवं किल जनः कथयति । भूमौ निमग्नचक्रश्चक्रायुधसारथेः शरैस्तस्य । निहतः किलेन्द्रसूनोरस्मत्सेनाकृतान्तस्य ॥ १८ ॥ दुर्योधनः— कर्णाननेन्दुस्मरणात्क्षुभितः शोकसागरः । वाडवेनेव शिखिना पीयते क्रोधजेन मे ॥ १९ ॥ तात, अम्ब प्रसीदतम् । यदि कर्णो हतस्तदा तद्वियोगस्यासह्यत्वादहमपि न जीवितुं शक्नोमि अथवा कर्ण- हन्तारं हन्तुं महासङ्ग्रामप्रवृत्तत्वान्ममापि प्राणसंशय इति भावः । अन्वयः—चक्रायुधसारथेः, अस्मत्सेनाकृतान्तस्य, तस्य, इन्द्रसूनोः, शरैः, भूमौ, निमग्नचक्रः ( कर्णः ) निहतः, किल ॥ १८ ॥ अर्जुनः कर्णं हतवानित्याह - भूमाविति । चक्रायुधसारथेः = चक्रम् आयुधम् यस्य स सारथिः यस्य, अस्मत्सेनाकृतान्तस्य = अस्मत्सैन्यस्य कृतान्तः यमराजः तस्य, तस्य = प्रसिद्धस्य, इन्द्रसूनोः = अर्जुनस्य, शरैः, भूमौ, निमग्नचक्रः = निमग्नं चक्रं रथाङ्गं यस्य सः 'चक्रः कोके पुमान् क्लीवं व्रजे सैन्यग्थाङ्गयोः' इति मेदिनी । कर्णः, इति शेषः । निहतः, किल । अर्जुनस्तस्य हन्तेति भावः । कर्णस्याभिशाप आसीद् यदासन्नमरणे तव रथाङ्गं भूमौ निमग्नः स्यादिति भूमौ चक्रं निमग्नम् । आर्या छन्दः । अन्वयः— कर्णाननेन्दुस्मरणात्, क्षुभितः, शोकसागरः, वाडवेन, इव मे, क्रोध- जेन, शिखिना, पीयते ॥ १९ ॥ कर्णेति । कर्णाननेन्दुस्मरणात् = कर्णमुखचन्द्रस्मृतेः क्षुभितः = उद्वेलितः, शोक- सागरः इव, मे = मम, क्रोधजेन, वाडवेन = वाडवानलेन इव शिखिना = अग्निना, पीयते = शोष्यते, अत्रोपमालङ्कारः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ १९ ॥ सूत—महाराज ! लोग तो इस प्रकार कहते हैं— भूमि के भीतर रथ के चक्के ( पहिया ) के धँस जाने पर मेरी सेना के लिए अन्तक (यम) इन्द्रपुत्र अर्जुन के, जिनके सारथी चक्ररूपशस्त्रधारी भगवान् वासुदेव हैं बाणों से मारा गया ॥ १८ ॥ दुर्योधन—कर्ण के मुखचन्द्र का स्मरण करके शोकसमुद्र विक्षुब्धित हो उठा है । मेरे क्रोध से उत्पन्न ज्वाला वाडवाग्नि की भाँति उसका पान कर रही है ॥ १९ ॥ पिताजी और माता जी ! आप लोग क्षमा करें ।