वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 251, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २३१ एतस्माच्छ्रावयेऽहं न खलु भुजबलश्लाघया नापि दर्पा- त्पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात साक्षी त्वमेव ॥ २९ ॥ दुर्योधनः-अरे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितव्य- मारत्मकर्म श्लाघसे ? अपि च । कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । अस्मिन्वैरा नुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा कृशशलभकुलावजया = क्षुद्रपतङ्गकुलतुल्यापमानेन दग्धाः, खलु = निश्चयेन, एत- स्मात् = इतो हेतोः, अहम् श्रावये, भुजबलश्लाघया न नापि, दर्पात् तात = पितृव्य, पुत्रैः, पौत्रैश्च, कृते, अतिगुरुणि, कर्मणि, त्वमेव, साक्षी = साक्षाद् द्रष्टा । न कपोल- कल्पितं कथयामीति भावः । स्रग्धरा छन्दः । २९ ॥ अन्वयः-मम, भुवनपतेः आज्ञया भूपतीनाम्, प्रत्यक्षम्, द्यूतदासी, तव, पशोः, तव, च तस्य, राज्ञः, तयोः, वा, भार्या, केशेषु कृष्टा, अस्मिन्, वैरानूबन्धे, ये, नरेन्द्राः, हताः, तैः, किम्, अपकृतम्, वद, बाह्वोः, वीर्यातिरेकद्रविणगुरुमदम्, माम्, अजिस्वा एव, दर्पः ॥ ३० ॥ निरपराधिनां तेषां हननाद्गर्वो वृथा तवेत्याह कृष्टेति । मम, भुवनपतेः = पृथवीशस्य, एतेनाज्ञापालकत्वं तेषां धर्म इति ध्वनितम्, आज्ञया, भूपतीनाम्, प्रत्यक्षम् द्यूतदासी = द्यूते निर्जितत्वाद् दासीकृता । अत एवापमानयोग्या । तव = अर्जुनस्य, पशोः, पशुतुल्यस्य, तव = भीमस्य, च भीमार्जुनयोः सम्बोध्यत्वात् तवद्वयस्य प्रयोगः । तस्य, राज्ञः = युधिष्ठिरस्य, तयोः = नकुलसहदेवयोः वा भार्या, केशेषु, कृष्टा, अस्मिन् = आकर्षणरूपे, वैरानूबन्धे = वैरजनके ये, नरेन्द्रा, हताः, तैः किम्, अपकृतम्, वद = कथय । अपकर्ता त्वहमेवेति भावः । बाह्वोः = भुजयोः, न कि बाहुबल की प्रशंसा से और न अभिमान के कारण सुनाता हूँ । पुत्र पौत्रों के द्वारा किए गए भीषण तथा दुष्कर कार्य के साक्षी पिताजी ! आप ही तो हैं ॥ २९ ॥ दुर्योधन-अरे रे ! वायुकुमार, क्यों अजर्जूर्ण महाराज ( पिता जी ) के समक्ष इस प्रकार से अपने कुत्सित कर्म की प्रशंसा कर रहे हो ? और भी- भीम और अर्जुन न । मूर्ख उस राजा युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव और राजन्यमण्डलों के देखते हुए जुए में सेविका बनाई गई तुम्हारी भार्या द्रौपदी केश पकड कर विश्व के अधिपति मेरी आज्ञा से आकृष्ट की गई। इस शत्रुता के सम्बन्ध में (तुम्हीं लोग बतलाओ) उन राजाओं ने क्या अपराध किया था, जिनका संहार हुआ है ? भुजाओं के पराक्रमाति-