वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२३४ वेणीसंहारं नाटकं दुर्योधनः—दुरात्मन्, भरतकुलापसद, पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किन्तु— द्रक्ष्यन्ति नचिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभीमभूषणम् ॥ ३४ ॥ भीमः—( विहस्य । ) यद्येवं नाश्रद्धेयो भवान् । तथापि प्रत्यासन्नमेव कथयामि । पीनाभ्यां मद्भुजाभ्यां भ्रमितगुरुगदाघातसञ्चूर्णितोरोः - तीव्रवेदना, आसीत् । त्वत्कुलविनाशकमदीयक्रोधेन त्वयि तीव्रवेदनाप्रापिते साम्प्रतं वधस्य समय आगतः, पूर्वं वधे तु तव तीव्रवेदनानुभवो न स्यादिति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ ३३ ॥ विकत्थनाप्रगल्भः = स्वप्रशंसायां धृष्टः । अन्वयः—बान्धवाः, रणाङ्गणे, मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभीमभूषणम् (अत एव ) सुप्तम्, त्वाम्, नचिरात्, द्रक्ष्यन्ति ॥ ३४ ॥ द्रक्ष्यन्तीति । पाण्डवाः, रणऽङ्कणे = समराङ्कणे, मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिका- भीमभूषणम् = मद्गदया भिन्नानां वक्षोऽस्थ्नां या वेणिका प्रवाहः रुधिरधारा सैव भीमम् भयावहम् भूषणम् अलङ्कारः यस्य तम्, 'वेणी तु केशवेशे स्यात्प्रवाहेऽपि निगद्यते' इति धरणिः । ततः स्वार्थे कप्रत्यये ह्रस्वत्वे च वेणिकेतिनिष्पन्नम् । अतएव सुप्तम्=मृतम्, त्वाम् = भीमम्, नचिरात्=शीघ्रम्, निषेधार्थक नशब्देन सुप्सुपेति समासः । द्रक्ष्यन्ति अवलोकयिष्यन्ते । अनुष्टुप् छन्दः ॥ ३४ ॥ प्रत्यासन्नम् = अतिसमीपम् । अन्वयः - श्वः, प्रभाते, पश्यताम्, नृणाम्, (अग्रे) पीनाभ्याम्, मद्भुजाभ्याम्, भ्रमितगुरुगदाघातसञ्चूर्णितोरोः, क्रूरस्य, तव, शिरसि, पादम् आधाय, त्वन्मुख्य- भ्रातृचक्रोद्वलनगन्धतृप्तचन्देन, स्त्यानेन, आर्देण, च, आनखाग्रम् अक्तः, स्वयम्, ( अहम् ) भीमम् भूषणम्, अनुभविना, अस्मि ॥ ३५ ॥ ध्वस्य जघनत्रोटनं कविष्यामीति प्रतिजानाति भीमः - पीनाभ्यामिति । श्व.= दुर्योधन—दुष्ट, भरतवंश में नीच, पाण्डवपशु, तुम्हारी तरह मैं डींग नहीं मारता । किन्तु— शीघ्र ही तुम्हारे कुटुम्ब वाले समरभूमि के बीच मेरी गदा से भेदन की गई पसलियों केलुगदीरा भयानक आभूषण से विभूषित तुम्हें देखेंगे ॥ ३४ ॥ भीम— यदि इस प्रकार कह रहे हो तो फिर [ऊरुभङ्ग होना] समीप ही है कहता हूँ— कल प्रभातकाल होते ही अपने स्थूल भुजदण्डों से घुमाई हुई विशाल गदा के प्रहार से