वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २४९ त्यक्त्वोत्थितः सरभस सरसः स मूल- मुद्भूतकोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः । आयस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनाभिः क्षीराम्बुधेः सुमथितादिव कालकूटः ॥ ९ ॥ युधिष्ठिरः - साधु सुक्षत्रिय, साधु । द्रौपदी - पडिवण्णो समरो ण वा । ( प्रतिपन्नः समरो न वा । ) पाञ्चालकः-उत्थाय च तस्मात्सलिलाशयात्करयुगलोत्तम्भिततोरणी- अन्वयः सरसः, मूलम्, सरभसम् त्यक्त्वा, उद्भूतकोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः, सः, आयस्तभीमभुजमन्दरवेल्लनाभिः, सुमथितात्, क्षीराम्बुधेः, कालकूटः, इव उत्थितः ॥ ९ ॥ भीमस्योत्कटवचनेन क्रुद्धो भूत्वोत्थित इत्याह—त्यक्त्वोत्थित इति । सरसः = सरोवरस्य, मूलम् = अन्तस्तलम्, सरभसम् = सवेगम्, त्यक्त्वा = विहाय, उद्भूत- कोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः = उद्भूतः आविर्भूतः कोप एव दहनः अग्निः स उद्भूत- कोपदहनः 'स एवोग्रविषम्, उत्कटगरलम् तस्य स्फुलिङ्गः, आयस्तभीमभुजमन्दर- वेल्लनाभिः-आयस्तभीमभुजौ दीर्घभीमसेनबाहू एव मन्दरः मन्दरपर्वतः तस्य वेल्लनाः सञ्चलनानि ताभिः' मथितात्, क्षीराम्बुधे = क्षीरसमुद्रात्, कालकूटः = महाविषम्, इव, उत्थितः = बहिर्निःसृतः । यथा समुद्रमथनात्कालकूटो निःसृतस्तथैव सरोवरम- थनाद् दुर्योधनो निःसृत इति भावः । अत्र रूपकमुपमा चालङ्कारौ । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ९ ॥ समरः = सङ्ग्रामः, प्रतिपन्न = प्राप्त आरब्ध इत्यर्थः । तस्मात्, सलिलाशयात् = सलिलस्य आशयात् आश्रयात्, जलाशयादित्यर्थः । सरस इति यावत् । उत्थाय = निःसृत्य करयुगलोत्तम्भिततोरणीकृतभीमगदः = करयुगलेन हस्तद्वयेन उत्तम्भिता उत्तोलिता तोरणीकृता बहिर्द्वारसदृशसम्पादिता भीमा भयजनिका गदा येन सः, तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारमित्यमरः । कथयन्नित्थम् = वह दुर्योधन, जिससे क्रोधाग्नि के बढ़ जाने के कारण विष की चिनगारियाँ झर रही थीं, शीघ्र ही बड़ी तत्परता से विशाल भीम की भुजारूपी मन्दराचल के भ्रमण करने के कारण क्षीरसागर से निकले हुए कालकूट के समान बाहर निकल पड़ा ॥ ९ ॥ युधिष्ठिर - साधु क्षत्रियप्रवर ! साधु । द्रौपदी-युद्ध प्रारम्भ हुआ अथवा नहीं ? पाञ्चालक-वह उस जलाशय से उठकर दोनों हाथों से भीषण गदा उठाकर घुमाता हुआ कहने लगा, अरे रे ! वायुनन्दन ! क्या दुर्योधन को भय से छिपा हुआ समझते हो