वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 280, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २६१
लिततूर्यघोषममित्रबान्धवमकोरवं रणस्थानमवलोक्यायतमुष्णं च निःश्वसि- तवान् । ततश्च वृकोदरेणाभिहितम् 'अयि भोः कौरवराज, कृतं बन्धु- नाशदर्शनमन्युना । मैवं विषादं कृथाः, पर्याप्ताः पाण्डवा, समरायाहन्- सहाय' इति । पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन ! । दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ १० ॥ इत्थं श्रुत्वाऽसूयान्वितां दृष्टिं कुमारयोर्निक्षिप्योक्तवान्धार्तराष्ट्रः । तेनान्वयः । आयतम् = दीर्घम् । निःश्वसितवान् = श्वासमधारयत् । बन्धुनाशदर्शन- मन्युना=बान्धवानामावलोकनजन्यक्रोधेन, 'मन्युर्दन्ये कृतौ क्रुधि'इत्यमर । कृतम् = व्यर्थम्, पाण्डवाः, पर्याप्ताः = ससहायाः, अहम्, असहाय, समराय, इति एवं विषादं मा कृथा इत्यन्वयः । अन्वयः-( हे ) सुयोधन !, अस्माकम्, पञ्चानाम् ( मध्ये ) यम्, सुयोधम्, मन्यसे, तेन ( सह ) दंशितस्य, आत्तशस्त्रस्य, ते, रणोत्सवः अस्तु ॥ १० ॥ कथं न विषादः करणीय इत्याह - पञ्चानामिति । हे सुयोधन ! = सुखेन युध्यते स सुयोधनः तत्सम्बोधने, सुयोधन इत्यर्थः । एतेन त्वया सह युद्धकरणमतीव सुलभमत एकाकिनेव केनापि योद्धव्यमिति सूचितम् । अस्माकं = पाण्डवानाम्, पञ्चानाम्, मध्ये, यम्, सुयोधं = सुखेन योधयितुं योग्यम्, मन्यसे = अवगच्छसि, तेन सह, दंशितस्य = धृतवर्मणः, धृतकवचस्येत्यर्थः । 'दंशः कीटविशेषे च वर्मदंशनयोः पुमानि'ति मेदिनी । आत्तशस्त्रस्य = गृहीतायुधस्य, ते = तव, रणोत्सवः = रण एवोत्सवः अस्तु । अत्र निरङ्गरूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः-'युजोश्चतुर्थतो येन पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितमि'ति लक्षणात् ॥ १० ॥ ( सुयोधन ) की सेना वहाँ से भागकर चली गई है, हमारे ( पाण्डव के ) वीरों के हुंकार- नाद से रणभेरी का नाद मिश्रित हो रहा है, उनके बान्धवों में से कोई भी कौरव नहीं है और जो लोग वहाँ हैं वे भी उनके शत्रुदल के ही बन्धु बान्धव हैं, उष्ण और दीर्घ निश्वास लिया । इसके अनन्तर भीम ने कहा, 'अये कौरवों के मुकुट ! कुटुम्बियों का नाश देखकर क्रुद्ध होने से कोई लाभ नहीं । 'हम लोग ( पाण्डव ) युद्ध के लिए पर्याप्त हैं और तू ( दुर्योधन ) अकेला है' इस प्रकार का खेद भी न करो । ऐ सुयोधन, इन पाँचों व्यक्तियों में से जिससे युद्ध करना अभीष्ट समझते हो कवच पहन लो और हाथ में शस्त्र लेकर उससे युद्ध होने दो ॥ १० ॥ इस बात को सुनकर दुर्योधन ने घृणा की दृष्टि से दोनों कुमारों (अर्जुन और भीम) को देखकर कहा-