वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२६२ वेणीसंहारं नाटकं

कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धुं त्वमेव प्रियसहसः ॥ ११ ॥ इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसङ्ग्रामौ विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिघभासुरभुजदण्डौ मण्डलैर्विचरितुमारेभौ भीमदुर्योधनौ । अहं च देवेन चक्रपाणिनादेवसकाशमनुप्रेषितः । आह च

अन्वयः—कर्णदुःशासनवधात, मम, युवाम् तुल्यो, एव, (तथापि) अप्रियः, अपि, प्रियसहसः, त्वम्, एव, योद्धुम् प्रियः ॥ ११ ॥ त्वयैव योद्धव्यमित्याह कर्णेति । कर्णदुःशासनवधात् = राधेयमदनुजहननात्, मम = दुर्योधनस्य, युवां = भीमार्जुनौ, तुल्यौ = समौ, एव शत्रू इति शेषः । भीमोऽ- नुजस्य हन्ता, अर्जुनो मित्रस्यात उभावपि तुल्यापराधिनौवत्याशयः । तथापि 'भवन्ति भव्येषु च पक्षपाता' इतिन्यायात्, अप्रियः = शत्रुः, अपि, यतः प्रियसहसः= प्रियः साहसो यस्य सः, त्वम् = भीमः योद्धुम्, प्रियः = इष्टः, असि । अत्र विरोधा- भासोऽलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्द ॥ ११ ॥ परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ = अन्योन्यकोपेन य आक्षेपः निन्दा तेन यः परुषवाग्भिः कर्कशवचनैः, 'अहं त्वां हनिष्यामि, मत्तस्तव वधः स्यादि-' त्यादिरूपाभिः कलहः विग्रहः तेन प्रस्तावितः प्रसञ्जितो घोरसङ्ग्रामो याभ्यां तौ, विचित्रविभ्रमभ्रमितगदापरिघभासुरभुजदण्डौ = विचित्रविभ्रमोऽद्भुतभ्रमणं तेन भ्रमितो यो गदापरिघः परिघनामाकालतुल्यगदा तेन भासुरौ शोभमानौ भुजदण्डौ दण्डतुल्यदीर्घबाहू ययोः तौ । 'चित्रगदापरिघभासुरभुजभरौ' इतिपाठे तु चित्रः अद्भुतो यो गदापरिघः तेन भासुरौ यौ भुजौ, विभर्तीति भरः पचाद्यच्प्रत्ययः । तयोर्भरः धारयिता, तौ । भीमदुर्योधनौ, मण्डलैः = चक्राकारैः, विचरितुम् = भ्रमितुम् आरब्धौ । चक्रपाणिना = चक्रं पाणौ यस्य तेन, एतेन यत्थकधारी अतस्तस्य सन्दे- शोऽप्यथाभवितुं नार्हतीति ध्वनितम् । देवसकाशं = भवत्सविधे, अनुप्रेषितः = प्रहितः । देवकीनन्दन = कृष्णः, अपर्युषितप्रतिज्ञे=अपर्युषितां परदिने सम्पादयितुमयोग्या प्रति- ज्ञा दुर्योधनवधरूपा यस्य तस्मिन् मारुतौ = भीमसेने, कौरवराजे = दुर्योधने,

'कर्ण और दुश्शासन के वध से (यद्यपि) तुम दोनों मेरे लिए समान ही हो। तथापि शत्रु होते हुए भी तुम साहसी हो अतः तुम्हीं से युद्ध करना मैं अभीष्ट समझता हूँ ॥११॥ यह कहकर एक दूसरे को क्रोधपूर्वक निन्दायुक्त कटुवचनों के प्रयोग से बिकट युद्ध- प्रारम्भ करके विलक्षण ढंग से घुमाते हुए गदा के प्रकाश से जिनके भुजदण्ड अनुरंजित हो रहे थे वे भीम और दुर्योधन मण्डलाकार (युद्ध की गतिविशेष) से घूमने लगे (फाया काटने लगे) और मैं चक्रधारी भगवान् वासुदेव के द्वारा आप (युधिष्ठिर) के समीप भेजा