वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

५ वेणीसंहारं नाटकं भाव, त्वर्यताम्, त्वर्यताम् । एते खल्वार्यविदुराज्ञया पुरुषाः सकलमेव शैलूषजनं व्याहरन्ति–'प्रवर्त्यन्तामपरिहीयमानमातोद्यविन्यासादिका विधयः । प्रवेशकालः किल तत्रभवतः पाराशर्यंनारदतुम्बरुजामदग्न्य- प्रभृतिभिर्मुनिवृन्दारकैरनुगम्यमानस्य भरतकुलहितकाम्यया स्वयं प्रति- पन्नदौत्यस्य देवकीसूनोश्चक्रपाणेर्महाराजदुर्योधनशिविरसन्निवेशं प्रति प्रस्थातुकामस्य' इति । सूत्रधारः—(आकर्ण्य सानन्दम् ) अहो नु खलु भोः, भगवता सकल- भाव = मान्य, त्वर्यताम् = शीघ्रता क्रियताम्, द्विवचनमतिशीघ्रताद्योतनार्थम् । आर्यविदुराज्ञया=आर्यविदुरस्य शासनेन 'निदेशः शासनं च सः । शिष्टिज्ञाज्ञे'त्यमरः । शैलूषजनम्=नटजनम्, व्याहरन्ति = कथयन्ति । किं व्याहरन्तीत्याह— प्रवर्त्यन्तामिति । 'लपरिहीयमानम्=अत्यज्यमानम्, इदं विधिक्रियायामन्वेति तेन क्रियाविशेषणत्वा- त्कर्मणि द्वितीया । आतोद्यविन्यासादिकाः=आतोद्यविन्यासः वाद्यवादनं स आदियेषां ते आतोद्यविन्यासादिकाः, विधयः = विधानानि, प्रवर्त्यन्ताम् = क्रियन्ताम् । भरत- कुलहितकाम्यया = युधिष्ठिरादिवंशशुभेच्छया, पाराशर्य-नारद-तुम्बुरुजामदग्न्यप्रभृ- तिभिः = पाराशर्यः पराशरस्यापत्यं पुमान् व्यासः, पराशरशब्दात् 'गर्गादिभ्यो यञ्'ति यञ्प्रत्ययः । नारदः देवर्षिः, तुम्बुरुः एतन्नामको मुनिविशेषः, जामदग्न्यः जमदग्नेरपत्यं परशुरामः, एतेषां द्वन्द्वं कृत्वा प्रभृतिशब्देन समासः । मुनिवृन्दारकैः= ऋषिमुख्यैः, अनुगम्यमानस्य, स्वयं प्रतिपन्नदौत्यस्य = स्वेनैव प्रतिपन्नम् अङ्गीकृतं दौत्यं दूतत्वं येन सः तस्य, देवकीसूनोः=देवकीतनयस्य, 'आत्मजस्तनयः सूनु'- रित्यमरः । महाराजदुर्योधनशिविरसन्निवेशं प्रति=धृतराष्ट्रआत्मजसैन्यनिवासस्थानाभि- मुखं प्रस्थातुकामस्य=प्रस्थानेच्छोः, चक्रपाणेः = कृष्णस्य, प्रवेशकालः किल' इति व्याहरन्तीत्यन्वयः । सूत्रधारः=रङ्गदेवतापूजाकृत्, 'रङ्गदेवत्पूजाकृत्सूत्रधार उदीरितः ।' इति वच- नात् । अहो नु खलु भोः इत्यव्यमसमुदायेनाश्चर्यं द्योत्यते । भगवता=ईश्वरेण, सकल- भाई, शीघ्रता कीजिये ! शीघ्रता कीजिये–ये राजकर्मचारी आर्य्य विदुर की आज्ञा से सभी नटों को आज्ञा दे रहे हैं कि वे गाना, बजाना और नृत्य बिना किसी प्रकार की न्यूनता के करते जाँय ( क्योंकि ) देवकीपुत्र, सुदर्शनचक्रधारी, भगवान् वासुदेव महाराज दुर्योधन के शिविर पर जाना चाहते हैं अब उनके गमन का समय उपस्थित है । व्यास, नारद, तुम्बुरु और परशुराम आदि श्रेष्ठ महर्षि भी साथ रहेंगे । उन्होंने भरतवंश के कल्याण की कामना से स्वयं दूत कार्य करना स्वीकार किया है । सूत्रधार–( सुनकर, आनन्द के साथ ) अहो भाग्य आज सम्पूर्ण संसार के उत्पत्ति,