वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २७५ राक्षसः--आः, दारुणमुपक्रान्तं मया नृशंसेन । द्रौपदी-हा णाह भीमसेण ! ( इति मोहमुपगता । ) (हा नाथ भीमसेन !) कञ्चुकी-किं नाम कथितम् । चेटी-समस्ससदु समस्ससदु देवी । ( समाश्वसितु समाश्वसितु देवी । ) युधिष्ठिरः--( सास्रम् । ) ब्रह्मन्, पदे सन्दिग्ध एवास्मिन्द्दुःखमास्ते युधिष्ठिरः । वत्सस्य निश्चिते तत्त्वे प्राणत्यागादयं सुखी ॥ १४ ॥ अत्र आ इति पीडायाम् । नृशंसेन=घातकेन, परदुःखप्रदायिनेत्यर्थः । दारुणम्= भीषणम्, उपक्रान्तम् = समारब्धम्, कृतमित्यर्थः । किन्नामेति=एतावदेव भवत्कथनमुतावशिष्टमप्यस्तीत्यर्थः । अथवा किंशब्दः कुत्सायाम्, नामशब्दो विस्मये, तयोश्च कुत्सितं विस्मितञ्च कथितमित्यर्थः । विस्मये कारणं च न भीमस्य पराजयः सम्भवतीति । 'किं कुत्सायां वितर्के चे'ति, 'नाम कामेऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च' इति च मेदिन्यौ । अन्वयः-अस्मिन्, सन्दिग्धे, एव पदे युधिष्ठिरः, दुःखम्, आस्ते, वत्सस्य, तत्त्वे, निश्चिते ( सति ) अहम्, प्राणत्यागात्, सुखी ॥ १४ ॥ यावत्सन्देहस्तावदेव दुःखं सन्देहनिवृत्त्यनन्तरन्तु प्राणानैव त्यक्ष्यामीत्याह - पदे सन्दिग्ध इति । अस्मिन् = त्वदुक्ते, सन्दिग्धे = सन्देहाक्रान्ते, एव, पदे=सत्यं भीमो मृत इति वस्तुनि सति, युधिष्ठिरः, दुःखम् = पीडाम्, आस्ते = तिष्ठति 'अक- र्मकधातुभिरि'ति कर्मत्वम् । वत्सस्य-अनुजस्य, तत्त्वे = सत्यवस्तुनि, निर्णोते = निश्चिते, सति, अहम् = युधिष्ठिरः, प्राणत्यागात् = मरणात्, सुखी = दुःखरहितः, तस्य मरणनिश्चये सति नाहं जीवितुं शक्नोमीति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ १४ ॥ राक्षस-ओह ! मैंने तो महान् अनर्थ कर दिया। अर्थात् जो इस वृत्तान्त को इनसे कह दिया । द्रौपदी-हा ! नाथ !! भीमसेन !! ( मूच्छित हो जाती है ) कंचुकी-क्या कहा ? चेटी-महारानी ! धैर्य धारण करें । युधिष्ठिर-, आँसू भर कर ) ब्रह्मन् ! इस सन्देहग्रस्त पद में ( वार्ता में ) युधिष्ठिर को कष्ट होना है । यदि मेरे प्रिय भ्राता ( भीमसेन ) की मृत्यु निश्चय हो गई हो तो यह ( युधिष्ठिर ) प्राण छोड़ कर सुखी हो जाय ॥ १४ ॥