वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 59, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें[Page-header: ३८ | वेणीसंहारं नाटकं]
कञ्चुकी—स्वयमेव गत्वा महाराजस्याध्यवसितं ज्ञास्यति कुमारः। ( इति निष्क्रान्तः । ) ( नेपथ्ये कलकलान्तरम् । ) भो भो द्रुपदविराटवृष्ण्यन्धकसहदेवप्रभृतयोऽस्मदक्षौहिणीपतयः कौरव- चमूप्रधानयोधाश्च, शृण्वन्तु भवन्तः । यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपाहितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता । तद्यूतारणिसम्भूतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ॥ २४ ॥ अन्वयः—सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा, ( कर्त्रा ) यत् , यत्नेन मन्दीकृतम्, कुलस्य, शान्तिम्, इच्छता, शमवता, यत्, विस्मर्तुम् अपि, ईहितम्, द्यूतारणिसम्भूतम्, तत्, यौधिष्ठिरम्, इदम्, क्रोधज्योतिः, नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः, महत्, ( सत् ) कुरुवने, जृम्भते ॥ २४ ॥ यत्सत्यव्रतेति । सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा = सत्यमेव व्रतं सत्यव्रतं तस्य भङ्गः, विच्छेदः तस्मात् भीरुः भीतम् मनः यस्य, तेन, यत् = क्रोधज्योतिः, यत्नेन=आया- सेन, मन्दीकृतम् = अल्पीकृतम् न तु विनाशितमिति भावः । क्रोधमन्दो यदि न स्यात्तदा सत्यभङ्गः स्यादित्येवं भीरुरिति भावः, कुलस्य = वंशस्य, शान्ति=शमनम्, इच्छता = अभिलषता, शमवता = शान्तेन, मयेत्यर्थः । यद्, विस्मर्तुम् = विस्मृतिं कर्तुम् , अपि, ईहितम् = चेष्टितम्, द्यूतारणिसम्भूतं = द्यूतमरणिः वह्निमन्थनदारु इव तेनोत्पन्नं, तत्, यौधिष्ठिरं = युधिष्ठिरे भवम्, इदम् क्रोधज्योतिः = ज्योतिरिव क्रोधः, उपमितसमासः । नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः = द्रौपदीकचवस्त्राकर्षणैः, महत् = कञ्चुकी—स्वयं कुमार महाराज के यहाँ जाकर उनके कर्तव्य को समझ सकते हैं । ( चला गया ) ( नेपथ्य में कल कल ध्वनि के पश्चात् ) अये, अये ! द्रुपद, विराट, वृष्णि, अन्धक और सहदेव प्रभृति मेरी अक्षौहिणो सेना के नायकों तथा कौरवसेना के अग्रगण्य शूरवीरों, आप लोग ध्यान दें—जिस क्रोध की ज्वाला को सत्यव्रत-परायण अपने व्रतभंग की आशंका से बड़े परिश्रम के साथ मैंने मंद किया था, जिसको इस शान्ति के पुजारी ने कुल के कल्याण की कामना से भूल जाने का निश्चय कर लिया था वह द्यूतरूपी अरणी नाम के काष्ठ में अन्तर्हित मुझ युधिष्ठिर के क्रोध की ज्योति, द्रौपदी के केश और वस्त्रों के आकर्षण से कौरववन में भड़क रही है ॥ २४ ॥