वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ५१ हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥ ४ ॥ कञ्चुकी-( सवैलक्ष्यम् । ) देव, न ममायं सङ्कल्पः । किंतु वः पौरुष- प्रतीघातोऽस्माभिरनालोचितपूर्व इत्यत एवं विज्ञापयामि । राजा - एवमिदम् । सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । अन्वयः-शिखण्डिनम्, पुरस्कृत्य, जरति, गाङ्गेये, हते (सति) पाण्डुपुत्राणाम्, या श्लाघा, सा एव, अस्माकम्, भविष्यति ॥ ४ ॥ यदि स श्लाघनीयस्तदा वयमपि श्लाघनीया इत्याह--हत इति । शिखण्डिनं = द्रुपदपुत्रम्, पुरस्कृत्य=अग्रे कृत्वा, जरति = वृद्धे, गाङ्गेये=गङ्गा- तनये भीष्म इत्यर्थः । हते=पातिते, सति, पाण्डुपुत्राणाम् = युधिष्ठिरादीनाम्, या श्लाघा=प्रशंसा, सा=श्लाघा, एव, अस्माकम्=धार्तराष्ट्राणाम्, भविष्यति । शिखण्डिनं क्लीवं पुरस्कृत्य, अर्जुनेन भीष्मे बाणप्रहारः कृतः, भीष्मश्च क्लीवस्याग्रे स्थितत्वात् क्लीवोपरि वीरकर्तृकप्रहारस्यानुचितत्वान्न प्रजहार । तथा च यदि न श्लाघनीयः पाण्डुपुत्रः, तदा सप्तभिर्महारथैरभिमन्युवधान्न श्लाघनीया वयमपि यदि तादृशेन कर्मेण स श्लाघनीयस्तदा वयमपि एतादृशेन कार्येण श्लाघनीया इति गूढाभिप्रायः । अत्र सादृश्यप्रदर्शनाभिप्रायकवाक्यकथनात् श्लेवनात्मकं नाटकाङ्ग तदुक्तं दर्पणे-- 'स श्लेषो भण्यते वाक्यं यत्सा दृश्यपुरःसरम् ।।' इति । पथ्यावक्त्रं छन्दः । लक्षणमुक्तं तृतीयश्लोके ॥ ४ ॥ अन्वयः -पाण्डुसुतः, संयुगे, स्वबलेन, न, चिरात्, सहभृत्यगणम् सबान्धवम्, सहमित्रम्, सहानुजम्, ससुतम्, सुयोधनम् निहन्ति ॥ ५ ॥ स्वप्रशंसाश्रवणादहङ्कारेण ज्ञानशून्यो दुर्योधनो विपरीतमाह-सहभृत्यगण- मित्यादि । पाण्डुसुतमिति कर्मपदस्थाने पाण्डुसुतः इति कर्तृपदं प्रयुक्तम् । सुयोधन शिखण्डी को आगे रखकर जराग्रस्त भीष्मपितामह के वध से जो प्रसन्नता पाण्डवों को हुई वह हम लोगों को भी होगी ॥ ४ ॥ कञ्चुकी-( लज्जा का अभिनय करते हुए ) महाराज, आप ऐसी कल्पना न करें क्योंकि हम लोगों से आज तक आपके पुरुषार्थ की विफलता कभी नहीं देखी गई, इसी लिए मैं इस तरह कह रहा हूँ । राजा-उचित कहा- पाण्डुनन्दन अपने पराक्रम से भाई, बन्धु, पुत्र, मित्र तथा नौकर-चाकर के साथ