भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 71, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 71

५० वेणीसंहारं नाटकं करोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम् ॥ ३ ॥ येनाद्य द्रोणकर्णजयद्रथादिभिर्हतमभिमन्युमुपश्रुत्य समुच्छ्वसितमिव नश्चेतसा। कञ्चुकी—देव, नैवमतिदुष्करमाचार्यस्य शस्त्रप्रभावात् । कर्णजयद्रथ- योर्वा का नामात्र श्लाघा। राजा—विनयन्धर किमाह भवान् एको बहुभिर्बालो लूनशरासनश्च निहत इत्यत्र का श्लाघा कुरुपुङ्गवानाम् । तदत्र न खलु कश्चिद्दोषः । मूढ, पश्य— साक्षात् = प्रत्यक्षम् , वा, वा इति सर्वत्रान्वेति । महान् = बृहन् , अल्पः = ईषत् , स्वयं = निजेन, अन्येन = परेण, कृतः = सम्पादितः, अपकारः = अपकृतिः, महतीं = अधिकाम् , प्रीति = प्रसन्नताम्, करोति । पथ्यावक्त्रं छन्दः । 'युजोश्चतुर्थतो जेन पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम्' ॥ ३ ॥ उपश्रुत्य = विज्ञाय, समुच्छ्वसितं = सोच्छ्वासम्, शान्तमित्यर्थः । नैवमिति । नेदमिति पाठः सम्यक् । आचार्यस्य = द्रोणस्य, शस्त्रप्रभावात्, न, इदम् = अभिमन्युहननम्, अतिदुष्करम् = दुःसाध्यमित्यन्वयः । श्लाघा = कत्थनम्, प्रशंसेत्यर्थः । लूनशरासनः = छिन्नधन्वा । दुर्योधनः, काऽत्र श्लाघेति । 'श्रवणमात्रेण कृतापराधः स्वयमेव शङ्कते' इति न्यायात् , कञ्चुकिना, एकाकी बहुभिर्बालो लूनशरासनश्च निहत इति काऽत्र श्लाघा कुरुपुङ्गवानामित्याकारकं वाक्यमुक्तमिति विज्ञाय आह- विनयन्धरेत्यादि । कुरुपुङ्गवानाम् = कौरवश्रेष्ठानाम् । रूप से किया गया हो अथवा प्रकट रूप से, चाहे बड़ा अपकार हो चाहे थोड़ा अथवा चाहे किसी दूसरे व्यक्ति के द्वारा किया गया हो चाहे अपने आप किया गया हो ॥ ३ ॥ जिससे आज द्रोण, कर्ण और जयद्रथ प्रभृति वीरों के द्वारा किये गये अभिमन्युवध को सुन कर हम लोगों के मन में हर्षोद्रेक हो रहा है ( कञ्चुकी—महाराज, द्रोणाचार्य की शस्त्रमहिमा के लिये अथवा कर्ण और जयद्रथ के लिए यह कोई कठिन कार्य नहीं, फिर यह प्रसन्नता कैसी ? राजा—विनयन्धर आपने क्या कहा 'असहाय बालक, जिसका धनुष काट दिया गया था, अनेकों वीरों के द्वारा मारा गया, कौरवशिरोमणियों के लिये प्रसन्नता कैसी ?' इसमें कोई पराध नहीं। देखिये न—