भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 74, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 74

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ५३ भवनात्प्रातरेव निष्क्रान्तेति व्याक्षिप्तं मे मनः । तदादेशय तमुद्देशं यत्र- स्था भानुमती । कञ्चुकी--इत इतो देवः । . ( उभौ परिक्रामतः ) कञ्चुकी - ( पुरोवलोक्य । समन्ततो गन्धमाघ्राय । ) देव, पश्य, पश्य, एतत्तुहिनकणशिशिरसमीरणोद्वेलितवृन्तबन्धुरशेफालिकाविरचितकुसुमप्र- करम् ईषदालोहितमुग्धवधूकपोलपाण्डुफलिनीविजितश्यामल तासौभा- ग्यम्, उन्मीलितबहुलकुन्दकुसुम सुरभिशीतलं प्रभातकालरमणीयमग्रतस्ते कथयेत्याह- तदिति । तत् = तस्मात्, आदेशय = कथय । उद्देशं = स्थानम् । यत्र तिष्ठतीति यत्रस्था । तुहिनकणशिशिरसमीरणोद्वेलितवृन्तबन्धुरशेफालिकाकुसुमप्रकरम् = तुहिनकणेन हिमलेशेन शिशिरः शीतलो यः समीरणः वायुः तेन उद्वेलितम् चञ्चलम् यद् वृन्तम् प्रसवबन्धनम् तेन बन्धुरशेफालिका निम्नोन्नतनिर्गुण्डी तया विरचितः कुसुमप्रकरः पुष्पसमुदायो यत्र तत्, वालोद्यानविशेषणम् 'वृन्तं प्रसवबन्धनम्' । 'बन्धुरं तूप्रतानतम्' इति चामरः । ईषदालोहितमुग्धवधूकपोलम् सलज्जव- नितागण्डस्थलम् तच्च पाण्डुः पाण्डुरा फलिनी प्रियङ्गुः तया विहितं श्यामल- तासौभाग्यम् सोमलतासौन्दर्यम् यत्र तत्, 'हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः' इति, 'प्रियङ्गुः फलिनी फली' इति चामरः । 'श्यामा सोमलता निशोरिति हैमः । 'सुभगः सुन्दरे प्रिये' इति विश्वः । उन्मीलितबहुलकुन्दकुसुम सुरभिशीतलम् = विकसित- बउ दो । अतः मेरा मन उद्विग्न सा हो रहा है (अर्थात् अनाप-सनाप बक जाने का यही कारण है ) इसलिये उस स्थान का निदर्शन कराओ जहाँ भानुमती गई है । कञ्चुकी-इधर से आइये महाराज ! (दोनों चल पड़ते हैं ) कञ्चुकी-(सामने देखकर और कुछ गन्ध सूँघने का अभिनय करके ) महाराज ! देखिये देखिये यह अन्तःपुर की अभिनयवाटिका है। इसमें ओस के कणों के सम्पर्क से शीतल वायु के झकोरों के द्वारा प्रकम्पित निर्गुण्डी की लताओं के वृन्त (डंठल) से मुक्त फूलों का ढेर लगा हुआ है, और इस (वाटिका) में अभिनववयस्का युवती के अरुणाम कपोलों के सदृश लांम्रपुष्पों से श्यामलता के पुष्पों का सौन्दर्य पराभूत हो रहा है । अपरञ्च विकसित बहुत से कुन्द के पुष्पों से यह उद्यान सुरभिसम्पन्न तथा शीतलच्छाय है। प्रभातकाल