भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 95, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 95

७४ वेणीसंहारं नाटकं वक्त्रेन्दुं ते नियममुषितालक्तकाग्राधरं वा पातुं वाञ्छा परमसुलभं किं न दुर्योधनस्य ॥ १८ ॥ ( नेपथ्ये महान् कलकलः ! सर्वे आकर्णयन्ति । ) भानुमती-( सभयं राजानं परिष्वज्य । ) परित्ताअदु परित्ताअदु अज्ज- उत्तो । ( परित्रायताम् परित्रायतामार्यपुत्रः । ) राजा-( समन्तादवलोक्य । ) प्रिये, अलं सम्भ्रमेण । पश्य· दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गस्तृणजटिलचलत्पांसुदण्डोऽन्तरिक्षे शदकथम् = अवृद्धवाचम्, मन्दमन्दस्मितम् = ईषद्सितम्, नियममुषितालक्तकाग्राधरं= नियमेन व्रतेन मुषितम् त्यक्तम् अलक्तकं लाक्षा येन अग्राधरेण तत् अग्राधरम्, ऊर्ध्वोष्ठम्, यस्मिन् तम् वा परम् = अत्यन्तम्, असुलभम् = अप्राप्यम् नियमे स्थितत्वा- दिति भावः । वक्त्रेन्दुम् = मुखचन्द्रम्, पातुं, वाञ्छा, किन्न, अस्त्येवेति भावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः । लक्षणमुक्तं ८ श्लोके ॥ १८ ॥ कलकलो बहुभिः कृतो महाध्वनिः । परिष्वज्य = गाढं सङ्गृह्य आलिङ्ग्येत्यर्थः । अन्वयः-(हे) भीरु, दिक्षु, व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गः, अन्तरिक्षे, तृणजटिलचलत्पांसु- दण्डः, पथिषु, शर्करालः झाङ्कारी, विटपिनाम्, स्कन्धकार्षेः, सधूमः, प्रासादानाम्, निकुञ्जेषु, अभिनवजलोद्गारगम्भीरधीरः चण्डारम्भः, समीरः परिदिशम् , वहति । सम्भ्रमेण, किम् ॥ १९ ॥ आकस्मिकमहावायुप्रवहणेन भीताया भानुमत्या धैर्यायाह-दिक्षु इति । हे भीरु, दिक्षु=दिशासु, व्यूढाङ्घ्रिप्राङ्गः = विक्षिप्तवृक्षशाखादिः, वेगवाद्वायुप्रव- हणात् प्रतिदिशम् वृक्षशाखापत्रादयो भ्राम्यन्तीत्यर्थः । अन्तरिक्षे -आकाशे, तृण· जटिलचलत्पांशुदण्डः = तृणेन जटिलः जटाकः चलन् पांशुदण्डः दण्डाकारः पांशुः हासकारी आपके मुख चन्द्र के पान की [ अर्थात् अधर-रस पान की ] ही दुर्योधन की उत्कट इच्छा है उसके लिए और कौन पदार्थ है जो अलभ्य है ॥ १८ ॥ ( नेपथ्य की ओर कलकल ध्वनि होती है और सब लोग सुनते हैं । ) भानुमती-( डर जाती है और राजा का आलिङ्गन करती है । ) रक्षा कीजिए आर्यपुत्र ! रक्षा कीजिये । राजा-( चारों तरफ देखकर) दयिते, व्याकुल होने की कोई आवश्यकता नहीं देखिए- यह बड़े वेग के साथ वायु (बवण्डर) चल रहा है, वह वृक्षों की शाखा,टहनियों तथा पत्र-पुष्पों को लेकर इधर-उधर दिग्विदिशाओं में प्रक्षिप्त कर रहा है। यह आकाशपथ में