भारतकोश
वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

पृष्ठ 96, कुल 355 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 96

द्वितीयोऽङ्कः ] . प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् ७५ झङ्कारी शर्करालः पथिषु विटपिनां स्कन्धकार्षैः सधूमः । प्रासादानां निकुञ्जेष्वभिनवजलदोद्गारगम्भीरघोर- श्चण्डारम्भः समीरो वहति परिदिशं भीरु किं सम्भ्रमेण ॥ १९ ॥ सखी - महाराज, आरोहीअदु एदं दारुपव्वअप्पासादम् । उव्वेअ- कारी क्खु अअं उत्थिदपरुसरअकलुसीकिदणअणो उन्मूलिदतरुवरसद्दवित्त- त्थ्मन्दुरापरिव्भट्टवल्लहतुलङ्गमपज्जउलीकिदजणपद्धई भीषणसमारणो । ( महाराज, आरुह्यतामेतद्दारुपर्वतप्रासादम् । उद्वेगकारी खल्वयमुत्थितपरुषरजः कलुषीकृतनयन उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरिभ्रष्टवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृत- धूलिः, ( विइडो इति प्रसिद्धः ) । यस्मात् सः, पथिषु, =मार्गेषु, शर्करालः=शर्करा अश्मप्राया मृत् तद्वान्, झाङ्कारी =अव्यक्तशब्दकारी, विटपिनां स्कन्धकार्षैः=वृक्षाणां प्रकाण्डकर्षणैः सधूमः=धूमयुक्तः प्रासादानां = हर्म्याणाम्, निकुञ्जेषु=अन्तःस्थानेषु, अभिनवजलदोद्गारगम्भीरघोरः = अभिनवः नूतनो यो जलदः ( मेघः ) तस्य य उद्गारः ( शब्दः ) तद्वद्गम्भीरोऽतएव घोरः, चण्डारम्भः=प्रचण्डोपक्रमः, समीरः= वायुः, पूर्वोक्तं सर्वमस्यैव विशेषणम्, परिदिशं = सर्वदिक्षु, वहति=वाति, स्वाभाविक- मेव प्रवहणमतः किं सम्भ्रमेण=उद्वेगेन किम् उद्वेगो न कार्यम् इति भावः । स्रग्धरा- छन्दः । म्रम्नेर्यानां त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयमिति लक्षणात् ॥ १९ ॥ एतद्, दारुपर्वतप्रासादम् = क्रीडापर्वतस्थगृहम् । आरुह्यताम् । आलम्ब्यताम्, इत्यन्वयः । उत्थितपरुषरजःकलुषीकृतनयनः=उत्थितं यत्परुषं कठिनं रजः धूलिः तेन कारणभूतेन कलुषीकृतं नयनं येन सा, उन्मूलिततरुवरशब्दवित्रस्तमन्दुरापरि- भ्रष्टवल्लभतुरङ्गमपर्याकुलीकृतजनपद्धतिः = उन्मूलितः उत्पादितो यस्तरुवरः तस्य शब्देन वित्रस्ता भीता या मन्दुरा वाजिहाला, ( यद्यपि मन्दुराया भयन्न सम्भवति तृणों के साथ धूल एकत्रित कर घुमाता हुआ लम्बे दण्डे के आकार बना रहा है । यह झंझाता हुआ मार्गों में छोटी-छोटी कंकड़ियों को बिखेर रहा है। धनिकों के भवनों के पास की वाटिकाओं के वृक्षों की शाखाओं के परस्पर संघर्ष से निकली हुई अग्नि से जलने के कारण धूयें के समान इसका वर्ण मालूम पड़ रहा है। इसके अतिरिक्त वर्षाकाल के प्रारम्भ काल के मेघों की घटा की भाँति वह गम्भीर गर्जन करता हुआ चला आ रहा है। अयि भीरु ! इसमें व्याकुल होने की क्या आवश्यकता है ? ॥ १९ ॥ सखी—महाराज ! आप इस दारु पर्वत के महल में चलें। यह भीषण झंझावात हृदय को विक्षुब्ध करता हुआ, उड़नेवाली कंकड़ियों से भरी हुई धूलों को आँखों में झोंकता हुआ, चला जा रहा है। इसके झकोरे से उखड़ते, अरराते, महराते हुए वृक्षों की अरराहट